A. TEMEL HUKUK KAVRAMLARI
1. HUKUK KURALLARININ ÖZELLİKLERİ VE DİĞER SOSYAL DÜZEN KURALLARINDAN FARKI
Toplumsal yaşamı düzenleyen kurallar dörde ayrılır: Din, Ahlak, Görgü (Nezaket) ve Hukuk.
KPSS’de en çok Hukuk-Ahlak/Görgü farkı ve Hukukun özellikleri sorulur.
Hukuk Kurallarının Özellikleri:
- Maddi Yaptırım (Cebir/Devlet Gücü): Hukuk kurallarını diğerlerinden ayıran en temel özellik budur. Hukuk kuralı ihlal edilirse arkasında Devlet gücü (polis, mahkeme, icra) vardır. Ahlak veya görgü kuralının ihlalinde ise devlet değil, toplum (ayıplama, dışlama) yaptırım uygular.
- Genellik ve Soyutluk: Kural herkese uygulanır (Genel) ve tek bir olaya değil, benzer tüm olaylara uygulanır (Soyut).
- Bağlayıcılık: Uyulması zorunludur.
- Süreklilik: Yürürlükten kalkana kadar geçerlidir.
Örnek (Çıkmış Soru Mantığı): “Yaşlılara otobüste yer vermek” bir ahlak veya görgü kuralıdır; yer vermediğinizde devlet sizi cezalandırmaz (hukuk yaptırımı yoktur). Ancak “Kırmızı ışıkta geçmek” bir hukuk kuralıdır; devlet size trafik cezası keser (Maddi yaptırım vardır).
2. HUKUKUN YAPTIRIM TÜRLERİ (EN ÇOK SORU GELEN YER)
Hukuk kurallarına uyulmadığında devletin uyguladığı zorlayıcı güce Yaptırım (Müeyyide) denir. KPSS’de “Aşağıdakilerden hangisi ceza yaptırımıdır?” veya “Tazminat hangi hukuk dalının yaptırımıdır?” tarzı sorular gelir.
| Yaptırım Türü | Açıklama | Uygulandığı Hukuk Dalı | Somut Örnek |
| 1. Ceza | Suç işleyen kişiye verilen yaptırımdır. Hürriyeti bağlayıcı (Hapis) veya adli para cezasıdır. | Ceza Hukuku | Kasten yaralama suçuna 1 yıl hapis cezası verilmesi. |
| 2. Tazminat | Hukuka aykırı bir fiil sonucu verilen maddi zararın ödetilmesidir. Amaç cezalandırmak değil, zararı gidermektir (eski hâle getirme). | Özel Hukuk (Borçlar) | Komşunun evine top atıp camını kıran kişinin camın parasını (zararı) ödemesi. |
| 3. Cebri İcra | Borcunu rızasıyla ödemeyen kişinin mal varlığına devlet eliyle el konulmasıdır. | İcra-İflas Hukuku | Kredi borcunu ödemeyen kişinin maaşına haciz konulması veya arabasının satılması. |
| 4. Geçersizlik (Hükümsüzlük) | Hukuka aykırı yapılan bir hukuki işlemin hüküm doğurmamasıdır. (Butlan, Yokluk, İptal gibi türleri vardır) | Medeni Hukuk / Borçlar | Resmi nikah kıyılmadan yapılan evliliğin yok hükmünde olması (Yokluk). |
| 5. İptal (İdari Yaptırım) | İdarenin yaptığı hukuka aykırı bir işlemin yargı organı tarafından ortadan kaldırılmasıdır. | İdare Hukuku | Belediyenin hukuka aykırı imar planı değişikliğinin Danıştay tarafından iptal edilmesi. |
Kritik İpucu: Ceza hukukunda tazminat olmaz, ceza olur. Özel hukukta genelde tazminat ve geçersizlik olur. İdare hukukunda ise iptal ve tam yargı (idari tazminat) davaları görülür.
Geçersizlik (Hükümsüzlük) Türleri ve Örnekleri
Hukuka aykırı bir hukuki işlemin hüküm doğurmaması hâlidir. Üç türü vardır: Yokluk, Butlan ve İptal.
1) Yokluk (Yok Hükmünde Olma)
İşlemin kurucu unsurlarındaki eksiklik nedeniyle işlem hiç doğmamış sayılır. Kendiliğinden hükümsüzdür; herkes ileri sürebilir, hâkim re’sen dikkate alır; sonradan geçerlilik kazanmaz.
Tüzel kişiliği bulunmayan bir topluluğun sözleşme yapması.
Sahte vekâletnameyle, temsil yetkisi olmayan kişinin işlem yapması.
2) Butlan (Mutlak Butlan – Kesin Hükümsüzlük)
İşlem kurulmuştur; ancak emredici hukuk kurallarına, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırılık veya ehliyetsizlik, şekil eksikliği nedeniyle baştan itibaren hüküm doğurmaz. Kendiliğinden hükümsüzdür; herkes ileri sürebilir, hâkim re’sen dikkate alır; kural olarak zamanla geçmez.
Ayırt etme gücü olmayan (tam ehliyetsiz) kişinin yaptığı sözleşme.
Noterde düzenleme şartına uyulmadan yapılan taşınmaz satış vaadi.
Ahlaka aykırı sözleşme (ör. kumar borcu senedi).
Evlenme engeli bulunan kişiler arasında yapılan evlilik (ör. kardeşler arası evlilik).
3) İptal (Nispi Butlan – Tek Taraflı Bağlamazlık)
İşlem başlangıçta geçerlidir; ancak kanunda öngörülen irade sakatlığı gibi nedenlerle, korunan tarafın talebi üzerine geçmişe etkili olarak iptal edilebilir. İptal edilinceye kadar geçerlidir; yalnızca kanunda belirtilen kişiler ileri sürebilir, hâkim re’sen dikkate alamaz; hak düşürücü süreye tabidir.
Yanılma (hata), aldatma (hile) veya korkutma (tehdit) sonucu yapılan sözleşmeler.
Aşırı yararlanma (gabin) hâlinde zarar görenin sözleşmenin iptalini istemesi.
Korkutma veya aldatma nedeniyle evlenmenin iptali davası.
Karşılaştırma Tablosu
| Ölçüt | Yokluk | Butlan | İptal |
| Kendiliğinden mi? | Evet | Evet | Hayır |
| Kimler ileri sürebilir? | Herkes | Herkes | İlgili taraf |
| Hâkim re’sen dikkate alır mı? | Evet | Evet | Hayır |
| Zamanla geçer mi? | Geçmez | Kural olarak geçmez | Geçer (hak düşürücü süre) |
3. NORMATİF HUKUK (KAMU-ÖZEL HUKUK AYRIMI)
Kamu hukuku ve Özel hukuk ayrımındaki ölçüt “Taraflar arasındaki eşitlik” ilkesine dayanır.
Kamu Hukuku: Devlet ile vatandaş arasındadır. Ast-Üst (Eşitsizlik) ilişkisi vardır. Devlet tek taraflı irade kullanır (Kamu gücü).
Özel Hukuk: Kişiler arasındadır. Eşitlik ilkesi vardır.
A. KAMU HUKUKU DALLARI:
Anayasa Hukuku: Devletin temel organlarını ve temel hakları düzenler.
İdare Hukuku: İdarenin kuruluş ve işleyişini düzenler.
Ceza Hukuku: Suç ve cezaları düzenler.
Yargılama Hukuku (Usul): Mahkemelerin işleyişini düzenler (HMK, CMK, İYUK).
Vergi Hukuku: Devletin gelirleri ve vergileri düzenler (Mali hukukun bir koludur, Kamu hukuku sayılır).
Uluslararası Kamu Hukuku (Devletler Umumi): Devletler ve uluslararası örgütler arası ilişkileri düzenler.
İcra-İflas Hukuku: Alacaklının alacağına kavuşmasını devlet zoruyla sağlar (Karma hukuk olsa da kamusal yönü ağır basar, çoğu kaynakta Kamu hukuku içinde sayılır).
B. ÖZEL HUKUK DALLARI:
Medeni Hukuk: Kişiler, aile, miras, eşya, borçlar (genel) ilişkilerini düzenler. (Temel kanunu Türk Medeni Kanunu – TMK).
Borçlar Hukuku: Borç ilişkilerini düzenler (Türk Borçlar Kanunu – TBK).
Ticaret Hukuku: Ticari işletme, şirketler, kıymetli evrakı düzenler (Türk Ticaret Kanunu – TTK).
Uluslararası Özel Hukuk (Devletler Hususi): Yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerini ve vatandaşlık hukukunu düzenler (MÖHUK).
4. NORMLAR HİYERARŞİSİ (HUKUKUN KAYNAKLARI)
KPSS’de sıkça “Aşağıdakilerden hangisi hiyerarşide daha üsttedir?” veya “Kanunlar anayasaya aykırı olamaz” ilkesi sorulur.
Piramit (Yukarıdan Aşağıya):
- Anayasa: En üst normdur. Kanunlar anayasaya aykırı olamaz (AY m.11).
- Milletlerarası Antlaşmalar: Usulüne göre yürürlüğe konmuşsa kanun hükmündedir. Ancak Temel Hak ve Özgürlüklere ilişkin antlaşmalar ile kanunlar çatışırsa, antlaşma esas alınır (AY m.90/son).
- Kanun (Yasama İşlemi): TBMM’nin çıkardığı yazılı hukuk kurallarıdır.
- Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK): 2017 değişikliği sonrası Cumhurbaşkanı’nın çıkardığı kurallardır. (Kanunlara aykırı olamaz).
- Yönetmelik (Tüzük kaldırıldı): Bakanlıklar veya kamu kurumlarının çıkardığı, kanunların uygulanmasını gösteren düzenlemelerdir.
Önemli Not: KHK (Kanun Hükmünde Kararname) ve Tüzük 2017 sonrası kaldırılmıştır; yerine CBK ve Yönetmelik sistemi gelmiştir. Sınavda eski kaynaklara dikkat et, güncel kaynak kullan.
Örnek: Trafik Kanunu (Kanun) > Karayolları Trafik Yönetmeliği (Yönetmelik). Eğer yönetmelik kanuna aykırıysa Danıştay’a iptal davası açılır.
5. HAK KAVRAMI VE TÜRLERİ (KAMU HAKLARI – ÖZEL HAKLAR)
Hak, hukuk düzeni tarafından korunan menfaattir.
A. KAMU HAKLARI (Devlete karşı ileri sürülen, Anayasadan doğan):
- Negatif (Koruyucu) Haklar: Devletin karışmaması gereken haklar. (Kişi dokunulmazlığı, konut dokunulmazlığı, düşünce özgürlüğü).
- Pozitif (İsteme) Hakları: Devletin yapmasını isteme hakları. (Eğitim hakkı, sağlık hakkı, çalışma hakkı).
- Katılma Hakları: Vatandaşların yönetime katılması. (Seçme, seçilme, siyasi parti kurma, dilekçe hakkı).
B. ÖZEL HAKLAR (Eşitler arası, Medeni Hukuktan doğan):
- Ayni Haklar: Eşya üzerinde herkese karşı ileri sürülebilen mutlak haklardır.
Mülkiyet: En geniş ayni haktır (Kullanma, yararlanma, tasarruf etme).
İrtifak: Sınırlı ayni haktır (Geçit hakkı, intifa hakkı, oturma hakkı).
Rehin: Taşınır veya taşınmazın borca karşılık teminat gösterilmesi (İpotek).
- Şahsi (Nisbi- Göreli) Haklar: Sadece taraflar arasında ileri sürülebilen haklardır (Alacak hakkı).
Örnek: Ev sahibi ile kiracı arasındaki kira sözleşmesi. Kiracı “Benim kira hakkım var” dediğinde bunu sadece ev sahibine karşı ileri sürebilir (Şahsi hak). Ev sahibi evi satsa bile yeni malike karşı kira sözleşmesi devam eder (Şerh varsa).
Temel Fark: Ayni hak herkese karşıdır (Dünyaya karşı), Şahsi hak sadece borçluya karşıdır.
6. HUKUKİ OLAYLAR, FİİLLER VE İŞLEMLER
Hukuki Olay: İnsan iradesi dışında gelişen, hukukun sonuç bağladığı olaylardır. (Doğum, ölüm, yaşlanma, deprem).
Hukuki Fiil: İnsan iradesinin ürünü olan davranışlardır.
Hukuka Uygun Fiiller:
Hukuki İşlem: Sonuç doğurmaya yönelik irade açıklamasıdır (Sözleşme imzalamak, vasiyetname yazmak, evlenmek).
Hukuki Fiil Benzeri: İrade dışı ama hukuka uygun davranış (İkametgâh edinmek, borcun ödenmesi).
Hukuka Aykırı Fiiller: Suç (ceza hukuku) ve Haksız Fiil (özel hukuk).
KPSS Tuzağı: “Yıldırım düşmesi” hukuki olaydır. “Birinin camını kırmak” hukuka aykırı fiildir. “Bir ev satın almak” hukuki işlemdir.
7. İYİNİYET, DÜRÜSTLÜK KURALI VE HAKKIN KÖTÜYE KULLANILMASI
İyiniyet (Subjektif İyiniyet): Bir hakkın kazanılmasına engel olan bir eksikliği bilmemek veya bilebilecek durumda olmamaktır. (TMK m.3).
Örnek: Çalıntı olduğunu bilmeden pazardan telefon satın alan kişi iyiniyetlidir. Ama piyasa fiyatının çok altında veya kutusuz alıyorsa iyiniyet iddiasında bulunamaz.
Dürüstlük Kuralı (Objektif İyiniyet): Herkesin toplumdaki ortalama zekâya sahip, makul bir insan gibi davranmasıdır (TMK m.2). Dürüstlük kuralına aykırı davranışlar hukuk düzeni tarafından korunmaz.
Hakkın Kötüye Kullanılması: Bir hakkı amacının dışında, başkasına zarar vermek için kullanmaktır. Hukuk düzeni bunu korumaz.
Örnek: Komşunun manzarasını kapatmak için sırf zarar olsun diye evinin önüne çok yüksek bir duvar örmek. Mülkiyet hakkını kullanıyorsun ama kötüye kullanıyorsun.
8. KİŞİLİK KAVRAMI (MEDENİ HUKUK TEMELİ)
Gerçek Kişilik: Doğumla başlar (Sağ olarak tamamıyla doğmak şartıyla), ölümle sona erer.
Tüzel Kişilik: Belli bir amacı gerçekleştirmek üzere bağımsız bir varlığı olan kişi veya mal topluluklarıdır.
Kamu Tüzel Kişileri: Devlet, Belediyeler, İl Özel İdareleri, Üniversiteler (Kamu hukukundan doğar).
Özel Hukuk Tüzel Kişileri: Dernekler, Vakıflar, Sendikalar, Siyasi Partiler, Şirketler (Özel hukuktan doğar).
Örnek: “Kızılay” bir Dernektir (Özel Hukuk Tüzel Kişisi). Ama “Türkiye Barolar Birliği” bir Kamu Kurumu Niteliğinde Meslek Kuruluşudur (Kamu tüzel kişiliği vardır).
1. Kamu İdareleri (Kişi Topluluğu / Mahâlli ve Genel İdareler)
Devlet Tüzel Kişiliği: Merkezî idare teşkilatının (bakanlıklar, emniyet vb.) dahil olduğu en büyük kamu tüzel kişiliğidir.
Mahâlli İdareler (Yerel Yönetimler): İl özel idareleri, Belediyeler, Köyler (Not: Mahâllelerin kamu tüzel kişiliği yoktur).
2. Kamu Kurumları (Hizmet Yerinden Yönetim / Mal Topluluğu)
Üniversiteler ve Yüksek Teknoloji Enstitüleri, TRT (Türkiye Radyo Televizyon Kurumu), TÜBİTAK, SGK (Sosyal Güvenlik Kurumu), YÖK (Yükseköğretim Kurulu), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Karayolları Genel Müdürlüğü, Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) gibi kamu kurum ve kuruluşları.
3. Kamu Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları
Anayasa ile güvence altına alınan ve kanunla kurulan meslek örgütleri de kamu tüzel kişiliğine sahiptir: Barolar, Ticaret ve Sanayi Odaları, Tabipler Odası, Esnaf ve Sanatkârlar Odaları Birliği.
Kamu Tüzel Kişiliğine Sahip Olmayanlar
Devlet tüzel kişiliği çatısı altında yer alan ve kendi bağımsız bütçesi veya hukuki varlığı bulunmayan, bakanlıklara ya da merkezî idareye bağlı alt birimlerin kamu tüzel kişiliği yoktur. Bu yapılar dava açarken veya dava edilirken doğrudan bağlı oldukları bakanlık ya da devlet tüzel kişiliği adına işlem yaparlar.
1. Merkezî İdare Birimleri ve Bakanlıklar
Cumhurbaşkanlığı, Bakanlıklar (Örneğin: Adalet Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı vb.), Bakanlıkların Merkez ve Taşra Teşkilatları (Örneğin: İl Millî Eğitim Müdürlükleri, İl Sağlık Müdürlükleri)
2. Bakanlıklara Bağlı Alt Genel Müdürlükler ve Daireler
Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
3. Yargı Organları ve Mahkemeler
Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK), Yerel mahkemeler (Asliye, sulh, idare mahkemeleri vb.)
4. Mahâlli İdare Alt Birimleri ve Diğer Yapılar
Mahâlleler (Belediyelere bağlıdır, köyler gibi ayrı bir tüzel kişiliği yoktur), Belediye Encümeni ve Belediye Meclisi (Belediyenin birer organıdır, ayrı tüzel kişilikleri yoktur), İl Genel Meclisi (İl özel idaresinin organıdır), Fakülteler, Enstitüler ve Yüksekokullar (Üniversiteye bağlı alt birimlerdir, üniversitenin tüzel kişiliği vardır).
9. MÜLKİYET VE MİRAS
Taşınır Mülkiyeti: El değiştirmesi kolaydır. Tescile tabi değildir (Araba hariç).
Taşınmaz Mülkiyeti: Tapuya tescille kazanılır (Ev, arsa, arazi).
Zilyetlik: Bir eşya üzerindeki fiili hakimiyettir (Anahtar bende, zilyet benim). Mülkiyet ile karıştırma! Kiracı evin zilyedidir ama maliki değildir.
KPSS İÇİN ALTIN İPUÇLARI:
Yaptırım – Hukuk Dalı Eşleştirmesi: “Tazminat -> Özel Hukuk”, “Ceza -> Ceza Hukuku”, “İptal -> İdare Hukuku”, “Cebri İcra -> İcra Hukuku” eşleştirmelerini mutlaka ezberle. 10 yılın çıkmış sorularında hep aynı mantık vardır.
2017 Anayasa Değişikliği: “Tüzük” ve “KHK” kavramları artık hukuk sistemimizde yok. Eğer soruda “Tüzük” geçiyorsa ya tarihi bir sorudur ya da yanlış şıktır. Güncel sistemde Kanun -> CBK -> Yönetmelik vardır.
Karma Hukuk Dalları: İş Hukuku, İcra-İflas, Toprak Hukuku gibi alanlar hem kamu hem özel hukuk özelliği taşır (Karma Hukuk). Soruda “hangisi kamudur” diye sorarsa genelde saf (Sadece kamuya ait) kamu veya özel hukuku sorarlar.
Hak Ehliyeti: Her insan doğuştan hak ehliyetine sahiptir (Haklara sahip olabilme). Fiil ehliyeti (kendi fiilleriyle hak kurabilme) ise erginlik (18 yaş), ayırt etme gücü ve kısıtlı olmamaya bağlıdır. “Yeni doğan bebek mirasçı olabilir mi?” Evet, çünkü hak ehliyeti vardır ama imza atamaz çünkü fiil ehliyeti yoktur.
B. TÜRK ANAYASA TARİHİ
1. OSMANLI DÖNEMİ ANAYASAL BELGELERİ
Osmanlı’da anayasal hareketler, padişahın yetkilerini kendi rızasıyla sınırlandırdığı “Ferman” geleneğiyle başlar. KPSS’de kronolojik sıralama ve her belgenin “ilk olma” özelliği çok önemlidir.
A. Sened-i İttifak (1808)
Tarihçesi: II. Mahmut ile âyanlar (yerel güçler/eşraf) arasında imzalanmıştır.
Önemi: Padişahın yetkilerini ilk kez kendi rızasıyla sınırlandırdığı belgedir. Ama anayasa değildir, bir sözleşme/uzlaşma belgesidir.
İçeriği: Âyanlar padişaha itaat edecek, padişah da âyanların haklarını tanıyacak; vergi adil toplanacak.
KPSS Püf Noktası: “Padişahın mutlak otoritesini ilk kez sınırlayan belge” ifadesi doğrudan Sened-i İttifak’ı işaret eder. Ancak “ilk anayasa” Kanun-i Esasi’dir, karıştırma!
Örnek Soru: “Osmanlı’da padişahın yetkilerini ilk defa kendi isteğiyle sınırlandırdığı belge aşağıdakilerden hangisidir?” Cevap: Sened-i İttifak
B. Tanzimat Fermanı (1839)
Tarihçesi: Sultan Abdülmecid döneminde, Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Parkı’nda okunmuştur. Bu yüzden Gülhane Hatt-ı Hümayunu da denir.
Amacı: Avrupa devletlerinin iç işlerine karışmasını önlemek ve devleti modernleştirmek.
İçeriği (Temel İlkeler):
Can, mal ve namus güvenliği sağlanacak.
Vergi adil toplanacak (herkesten gelirine göre).
Askerlik vatani bir görev olacak ve süreli olacak.
Mahkemeler açık yapılacak, yargısız infaz olmayacak.
KPSS Püf Noktası: Bu ferman, “hukukun üstünlüğü” ve “eşitlik” ilkelerini getiren ilk belgedir. Ama Müslüman-gayrimüslim eşitliğini tam sağlamamıştır. Çünkü dini hukuk (şeriat) hâlâ bazı alanlarda geçerlidir. Ayrıca padişah, fermanla kendi yetkilerini yine kendi isteğiyle sınırlamıştır.
C. Islahat Fermanı (1856)
Tarihçesi: Sultan Abdülmecid döneminde, Paris Antlaşması (Kırım Savaşı sonrası) öncesinde ilan edilmiştir. Avrupa devletlerinin baskısı etkilidir.
İçeriği: Gayrimüslimlere (azınlıklara) daha geniş haklar verilmiştir:
Gayrimüslimlere devlet memuru olma, askerlik yerine bedel ödeme hakkı.
Gayrimüslimlerin okul, kilise, hastane açabilmesi.
Vergi ve mahkemelerde eşitlik.
KPSS Püf Noktası: Islahat Fermanı, Tanzimat’tan farklı olarak özellikle gayrimüslimlere yöneliktir ve dış baskı (Avrupa) sonucu ilan edilmiştir. Tanzimat iç dinamiklerle, Islahat dış dinamiklerle ilan edilmiştir. Bu karşılaştırma sınavda sık sorulur.
Örnek Soru: “Aşağıdaki belgelerden hangisi azınlıklara yönelik haklar içermesi bakımından diğerlerinden farklıdır?” Cevap: Islahat Fermanı
D. Kanun-i Esasi (1876) – İLK ANAYASA
Tarihçesi: II. Abdülhamid döneminde, Mithat Paşa başkanlığındaki bir komisyon tarafından hazırlanmıştır. İlk Türk anayasasıdır.
Temel Özellikleri:
Meşruti Monarşi kurulmuştur (Padişah + Meclis).
İki meclisli parlamento: Meclis-i Âyan (üyeleri padişah atar, üyelik ömür boyu) ve Meclis-i Mebusan (üyeleri hâlk seçer).
Yürütme padişaha aittir. Hükümet (Heyet-i Vükela) padişaha karşı sorumludur (parlamenter sistem yok, yarı meşruti).
Padişaha geniş yetkiler: Meclisi açma-kapama, sürgün etme, veto.
1877’de ilk Meclis-i Mebusan açılmış, 1878’de padişah meclisi süresiz tatil etmiştir (93 Harbi bahane edilerek). Anayasa kâğıt üzerinde kalmıştır.
1909 Değişiklikleri (II. Meşrutiyet):
Padişahın yetkileri kısıtlandı, meclisin yetkileri artırıldı.
Hükümet meclise karşı sorumlu hâle getirildi (parlamenter sisteme geçiş).
Siyasi parti kurma ve toplanma hürriyeti tanındı.
Padişahın veto yetkisi sınırlandı, sürgün yetkisi kaldırıldı.
KPSS Püf Noktası: “İlk anayasa” ifadesi kesinlikle Kanun-i Esasi’dir. 1909 değişiklikleri ise “padişahın yetkilerini en çok kısıtlayan, meclisi güçlendiren düzenlemeler” olarak bilinir.
2. KURTULUŞ SAVAŞI DÖNEMİ: 1921 ANAYASASI (TEŞKİLAT-I ESASİYE)
Tarihçesi: TBMM, 20 Ocak 1921’de kabul etmiştir. Savaş şartlarında hazırlandığı için kısa (23 madde) ve geçici bir anayasadır.
Temel Özellikleri: Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir (İlk kez bu anayasada açıkça ifade edilmiştir).
Meclis Hükümeti Sistemi: Yasama ve yürütme yetkisi TBMM’de toplanmıştır. Ayrı bir hükümet yoktur. Meclis, kendi üyeleri arasından seçtiği vekillerle işleri yürütür (İcra Vekilleri Heyeti).
Güçler birliği ilkesi vardır (yasama-yürütme-yargı mecliste toplanır). Yerinden yönetim ilkesi benimsenmiştir (il ve bucaklara özerklik).
1921 Anayasası’nda temel hak ve özgürlüklere yer verilmemiştir (savaş ortamı).
KPSS Püf Noktası: 1921 Anayasası’nın en belirgin özelliği “Meclis Hükümeti Sistemi”dir. Ayrıca “ilk kez egemenliğin millete ait olduğu” anayasadır. Ancak “ilk anayasa” demek yanlıştır, o Kanun-i Esasi’dir. 1921 Anayasası yeni Türk devletinin ilk anayasasıdır.
Örnek Soru: “1921 Anayasası ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?”
Cevap: “Temel hak ve özgürlüklere geniş yer vermiştir.” (Çünkü yer vermemiştir.)
3. CUMHURİYET DÖNEMİ: 1924 ANAYASASI
Tarihçesi: 20 Nisan 1924’te kabul edilmiştir. Cumhuriyet’in ilk anayasasıdır. Uzun yıllar yürürlükte kalmıştır.
Temel Özellikleri (İlk Hâli):
1921’deki Meclis Hükümeti Sistemi’nden Karma Sisteme geçilmiştir. Yasama ve yürütme TBMM’de olmakla birlikte, ayrı bir Bakanlar Kurulu (Hükümet) oluşturulmuştur.
TBMM tek meclislidir ve üstündür; yasama ve yürütme yetkisini kendinde toplar (Meclis üstünlüğü).
Cumhurbaşkanı, TBMM tarafından seçilir ve sembolik yetkilere sahiptir.
Temel hak ve özgürlükler ilk kez bu anayasada ayrıntılı düzenlenmiştir.
1924 Anayasası’nda Yapılan ÖNEMLİ DEĞİŞİKLİKLER (KPSS’nin en çok sorduğu kısım!)
| Yıl | Değişiklik | Önemi ve Püf Noktası |
| 1928 | “Devletin dini İslam’dır” ibaresi anayasadan çıkarıldı. | Laiklik ilkesi anayasaya girmiştir (ilk somut adım). Aynı yıl “Vallahi” yerine “Namus ve şeref” yemini kabul edildi. |
| 1934 | Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. | Kadınlar siyasi haklarını ilk kez 1930’da belediye seçimleriyle, 1933’te muhtarlık seçimleriyle, 1934’te genel seçimlerle kazandı. KPSS’de 1934 hep genel seçim hakkı olarak sorulur. |
| 1937 | Altı Ok (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Hâlkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık) anayasaya eklendi. | Atatürk ilkeleri anayasaya girmiştir. Laiklik 1928’de fiilen, 1937’de resmen anayasaya girmiştir. |
1946: Seçimler tek dereceli hâle getirildi (öncesi iki dereceliydi). Çok partili hayata geçiş için önemli.
1952: Dil devrimi nedeniyle anayasadaki Arapça ve Farsça kelimeler Türkçeleştirildi.
Örnek Soru: “1924 Anayasası’nda laiklik ilkesi ilk kez hangi değişiklikle benimsenmiştir?”
Cevap: 1928 – “Devletin dini İslam’dır” ibaresinin kaldırılması
4. 1961 ANAYASASI
Tarihçesi: 27 Mayıs 1960 darbesinin ardından hazırlandı ve 9 Temmuz 1961’de hâlk oylamasıyla kabul edildi.
Getirdiği Yenilikler (KPSS’de en çok sorulan başlık):
Sert ve kazuistik (ayrıntıcı) anayasa olma özelliği.
Çoğulcu demokrasi anlayışı benimsendi; temel hak ve özgürlükler genişletildi.
Sosyal devlet ilkesi ilk kez anayasada açıkça düzenlendi (Sosyal ve ekonomik haklar ayrıntılı yer aldı).
Anayasa Mahkemesi kuruldu (Kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyen yargı organı).
Cumhuriyet Senatosu kuruldu → İki meclisli sistem (Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu).
Yürütme güçlendirildi: Cumhurbaşkanı tarafsız ve partisiz olacak, geniş yetkiler verildi. Parlamenter sistem tam anlamıyla yerleşti (Hükümet meclise karşı sorumlu).
Özerk kurumlar (üniversite, TRT gibi) ve Diyanet İşleri Başkanlığı anayasada düzenlendi.
KPSS Püf Noktası: 1961 Anayasası, “özgürlükçü” olarak bilinir. En önemli yenilikler: Anayasa Mahkemesi’nin kurulması ve sosyal devlet ilkesi. Ayrıca 1982 Anayasası’nda kaldırılan Cumhuriyet Senatosu bu anayasada vardı.
Örnek Soru: “Anayasa Mahkemesi ilk kez hangi anayasa döneminde kurulmuştur?”
Cevap: 1961 Anayasası
5. 1982 ANAYASASI VE ÖNEMLİ DEĞİŞİKLİKLER
Tarihçesi: 12 Eylül 1980 darbesinin ardından hazırlandı, 7 Kasım 1982’de hâlk oylamasıyla kabul edildi. Hâlâ yürürlüktedir.
Temel Özellikleri:
Sert ve ayrıntılı (kazuistik) bir anayasadır.
Yürütme güçlendirilmiş, devlet otoritesi ön plana çıkarılmıştır.
Cumhurbaşkanına geniş yetkiler verilmiştir (1982’nin orijinal hâli).
Askeri vesayet kurumları (Milli Güvenlik Konseyi, 12 Eylül sonrası geçici maddeler) içerir.
1982’de yapılan ilk hâliyle: Çift meclis kaldırıldı, tek meclisli TBMM benimsendi. 1961’deki Cumhuriyet Senatosu kaldırıldı.
YÖK (Yükseköğretim Kurulu) kuruldu.
Önemli Değişiklikler (KPSS’de güncellik açısından kritik):
| Yıl | Değişiklik | Önemi ve Püf Noktası |
| 2007 | Cumhurbaşkanını hâlkın seçmesi kabul edildi. | Daha önce TBMM seçiyordu. Ayrıca cumhurbaşkanının görev süresi 7 yıldan 5 yıla indirildi. |
| 2010 | Anayasa değişikliği referandumu kabul edildi. | Yargı reformu: Anayasa Mahkemesi’nin yapısı değişti, HSYK yeniden düzenlendi, Kamu Denetçiliği (Ombudsman) kuruldu, kadınlara pozitif ayrımcılık getirildi. |
| 2017 | Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçildi. | Türk tipi başkanlık sistemi olarak bilinir. Başbakanlık makamı kaldırıldı, yürütme yetkisi tamamen Cumhurbaşkanına verildi. TBMM’nin yürütmeyi denetim yolları değişti (gensoru, güvenoyu kaldırıldı; yazılı soru, meclis araştırması gibi yollar kaldı). OHAL ve CBK (Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi) düzenlendi. |
KPSS Püf Noktası: 1982 Anayasası’nda 2017 değişiklikleri ile parlamenter sistem terk edilmiş, başkanlık sistemine geçilmiştir. Artık Başbakan yok, Bakanlar Kurulu yok. Sınavda eski bilgilerle gelenler için tuzak sorular sorulur: “Bakanlar Kurulu Cumhurbaşkanına karşı sorumludur” ifadesi artık yanlıştır. Yürütme tek başlıdır.
6. GENEL KARŞILAŞTIRMALAR VE ÖSYM TUZAKLARI
A. “İlk”ler Tablosu
| Özellik | Belge / Anayasa |
| Padişahın yetkisini ilk sınırlayan | Sened-i İttifak |
| Hukukun üstünlüğü ve eşitlik ilk kez | Tanzimat Fermanı |
| Azınlık haklarına ilk kez geniş yer veren | Islahat Fermanı |
| İlk anayasa | Kanun-i Esasi (1876) |
| Egemenliğin millete ait olduğu ilk anayasa | 1921 Anayasası |
| Meclis Hükümeti Sistemi | 1921 Anayasası |
| Kadınlara genel seçim hakkı | 1924 Anayasası (1934 değişikliği) |
| Sosyal devlet ilkesi | 1961 Anayasası |
| Anayasa Mahkemesi | 1961 Anayasası |
| Başkanlık Sistemi | 1982 Anayasası (2017 değişikliği) |
B. Sistem Karşılaştırması
| Dönem | Sistem |
| Kanun-i Esasi (1876) | Meşruti Monarşi (Yarı parlamenter) |
| 1909 Değişikliği | Parlamenter sisteme yakın (Hükümet meclise sorumlu) |
| 1921 Anayasası | Meclis Hükümeti |
| 1924 Anayasası | Karma (Meclis üstünlüğü + Bakanlar Kurulu) |
| 1961 Anayasası | Parlamenter Sistem (Tam) |
| 1982 Anayasası (İlk hâli) | Parlamenter Sistem (Yürütme güçlü) |
| 1982 Anayasası (2017 sonrası) | Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi (Başkanlık) |
C. Sınavda Dikkat Edilecek Tuzaklar
- Sened-i İttifak’a “anayasa” demek yanlıştır. O bir sözleşmedir.
- Tanzimat Fermanı’nda “azınlıklara özel haklar” yoktur; eşitlik genel olarak vurgulanır. Azınlık vurgusu Islahat’tadır.
- 1921 Anayasası’nda “temel haklar” yoktur. İlk kez 1924 Anayasası’nda ayrıntılı düzenlenir.
- Laiklik 1928’de fiilen, 1937’de resmen anayasaya girmiştir. 1937’de ayrıca Atatürk ilkeleri eklenmiştir.
- 1961 Anayasası “çoğulcu” ve “özgürlükçü” olarak bilinir; 1982 Anayasası “otoriter” olarak bilinir.
- 2017 sonrası “Başbakan” yoktur. Sınavda “Başbakanın görevleri” gibi bir ifade görürseniz bilin ki ya tarihi bir sorudur ya da yanlış şıktır.
7. ÇIKMIŞ SORU MANTIĞI İLE ÖRNEKLER
Soru 1: “Aşağıdaki belgelerden hangisi padişahın yetkilerini ilk kez sınırlandırmıştır?”
Cevap: Sened-i İttifak (1808)
Soru 2: “1921 Anayasası’nın en belirgin özelliği aşağıdakilerden hangisidir?”
Cevap: Meclis Hükümeti Sistemi’ni benimsemesi
Soru 3: “Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı ilk kez hangi yıl tanınmıştır?”
Cevap: 1934
Soru 4: “Anayasa Mahkemesi’nin kurulması aşağıdaki anayasalardan hangisiyle gerçekleşmiştir?”
Cevap: 1961 Anayasası
Soru 5: “2017 Anayasa değişikliği ile aşağıdakilerden hangisi kaldırılmıştır?”
Cevap: Başbakanlık makamı
Soru 6: “Türk Anayasa tarihinde ilk kez egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu anayasa hangisidir?”
Cevap: 1921 Anayasası
8. KPSS İÇİN ALTIN İPUÇLARI
- Kronolojik Sıralama: Sened-i İttifak (1808) → Tanzimat (1839) → Islahat (1856) → Kanun-i Esasi (1876) → 1921 → 1924 → 1961 → 1982 sırasını mutlaka ezberleyin.
- “İlk” kavramları: Her belgenin veya anayasanın “ilk” olma özelliğini listeleyin.
- 1924 Anayasası değişiklikleri: 1928 (Laiklik), 1934 (Kadın hakları), 1937 (Altı ok) üçlüsünü mutlaka bilin.
- 1961 vs 1982: 1961’de Anayasa Mahkemesi kuruldu, 1982’de YÖK. 1961’de çoğulculuk, 1982’de otorite.
- 2017 Değişiklikleri: Artık sistem başkanlık, Başbakan yok, CBK var.
C. TEMEL HAK VE HÜRRİYETLER
1. TEMEL HAKLARIN SINIFLANDIRILMASI (JELLINEK TASNİFİ)
ÖSYM, “Aşağıdakilerden hangisi negatif statü hakkıdır?” veya “Sosyal haklar hangi statü içinde yer alır?” tarzı sorularla bu sınıflandırmayı sıkça sorar.
| Statü Türü | Anlamı | Devletten Beklenen | Anayasa’daki Örnekler |
| Negatif Statü Hakları (Koruyucu Haklar) | Kişiyi devlete ve topluma karşı koruyan, devletin karışmaması gereken haklardır. | Devlet pasif kalmalı, müdahâle etmemeli. | Kişi dokunulmazlığı (m.17), özel hayatın gizliliği (m.20), konut dokunulmazlığı (m.21), din ve vicdan hürriyeti (m.24), düşünce ve kanaat hürriyeti (m.25) |
| Pozitif Statü Hakları (İsteme Hakları) | Kişiye devletten olumlu bir edim, hizmet isteme yetkisi verir. | Devlet aktif olmalı, hizmet sunmalı. | Eğitim ve öğrenim hakkı (m.42), sağlık hakkı (m.56), çalışma hakkı (m.49), konut hakkı (m.57) |
| Aktif Statü Hakları (Katılma Hakları) | Vatandaşın devlet yönetimine katılmasını sağlayan haklardır. | Devlet, katılım kanallarını açık tutmalı. | Seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma (m.67), siyasi parti kurma (m.68), kamu hizmetine girme (m.70), dilekçe hakkı (m.74) |
KPSS Püf Noktası: Negatif haklar “kişi güvenliği” odaklıdır; pozitif haklar genellikle “sosyal ve ekonomik haklar” bölümünde yer alır. Aktif haklar ise “siyasi haklar” bölümündedir. Bir hakkın hangi statüde olduğunu belirlemek için şu soruyu sorun: “Devlet ne yapmalı?” Cevap “karışmasın” ise negatif, “hizmet etsin” ise pozitif, “katılım sağlasın” ise aktif.
2. TEMEL HAKLARIN SINIRLANDIRILMASI REJİMİ (M.13, M.14, M.15)
2001 Anayasa değişikliği ile getirilen “genel sınırlama sebeplerinin kaldırılması” ve m.15’teki olağanüstü hâlde dokunulamayacak haklar kritik önemdedir.
A. Temel Hak ve Hürriyetlerin Sınırlanması (m.13)
2001 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile m.13 yeniden düzenlenmiştir. Eski sistemde “genel sınırlama sebepleri” vardı (örneğin “genel ahlak”, “kamu düzeni” gibi tüm haklar için geçerli sebepler). 2001 sonrası bu genel sebepler kaldırılmış, her hak için ilgili maddede özel sınırlama sebepleri öngörülmüştür.
Güncel m.13 şöyle der:
“Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”
Sınırlamada uyulması gereken ilkeler:
- Kanunla sınırlama: Sınırlama mutlaka yasama organı (TBMM) tarafından çıkarılan bir kanuna dayanmalıdır. Yönetmelik, genelge veya CBK ile temel haklar sınırlanamaz.
- Anayasa’nın ilgili maddesinde belirtilen sebebe dayanma: Her hakkın maddesinde hangi sebeplerle sınırlanabileceği yazılmıştır. Örneğin, m.23 (yerleşme ve seyahat hürriyeti) ancak “suç soruşturması, salgın hastalık, milli güvenlik” gibi sebeplerle sınırlanabilir. Bu sebepler dışında sınırlama yapılamaz.
- Öze dokunmama: Hakkın kullanılamaz hâle getirilmemesi gerekir.
- Ölçülülük ilkesi: Sınırlama, amaca ulaşmak için gerekli olandan fazla olmamalıdır (elverişlilik, gereklilik, orantılılık).
- Demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyet’in gereklerine aykırı olmama.
Örnek: Seyahat hürriyeti (m.23), “suç işlenmesini önlemek” amacıyla kanunla sınırlanabilir. Ama bu sınırlama, kişinin hiçbir yere gidememesine neden olacak kadar ağır olamaz (ölçülülük).
B. Temel Hakların Kötüye Kullanılamaması (m.14)
Anayasada yer alan hiçbir hak, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı veya insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.
Örnek: “Fikir özgürlüğüm var” diyerek Cumhuriyet’i yıkmaya yönelik propaganda yapılamaz. Bu, hakkın kötüye kullanılmasıdır.
C. Temel Hakların Kullanılmasının Durdurulması (m.15)
Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasa’da öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir. Ancak bu durumda bile dokunulamayacak haklar vardır. Bu haklara “çekirdek alan” denir.
m.15’te sayılan dokunulamayacak haklar (Çekirdek Haklar):
Yaşam hakkı (m.17/1) – Ölüm cezası verilemez (2004 değişikliği).
Maddi ve manevi varlığın bütünlüğüne dokunulamaz (m.17/3) – İşkence, eziyet, insan haysiyetiyle bağdaşmayan ceza yasak.
Din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz (m.25) – Kimse inancını açıklamaya zorlanamaz.
Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez (m.38) – Yeni kanun, eski fiile uygulanamaz.
Masumiyet karinesi (m.38/4) – Suçluluğu mahkeme kararıyla sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.
KPSS Püf Noktası: Bu beş hak savaşta bile askıya alınamaz. Sorularda “OHAL’de bile sınırlandırılamayacak haklar” olarak geçer.
3. KİŞİ HAKLARI (M.17 – M.40)
Bu bölüm, negatif statü haklarının çoğunu içerir. KPSS’de belirli maddelerin içerikleri ve sınırlama sebepleri sorulur.
| Madde | Hak | Önemli Ayrıntılar ve Sınırlama Sebepleri |
| m.17 | Kişi dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığın korunması | Yaşam hakkı (f.1) çekirdek haktır. İşkence yasağı (f.3) mutlaktır, hiçbir şekilde sınırlanamaz. Tıbbi zorunluluklar dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz. |
| m.19 | Kişi hürriyeti ve güvenliği | Yakalanan kişiye en geç 48 saat, toplu suçlarda en çok 4 gün içinde hâkim önüne çıkarılır (m.19/3). Yakalanan kişiye yakalama sebepleri ve hakları derhâl bildirilir. |
| m.20 | Özel hayatın gizliliği | 2010 değişikliği ile kişisel verilerin korunması hakkı eklendi. Kişisel veriler ancak kanunla veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir. |
| m.23 | Yerleşme ve seyahat hürriyeti | Sınırlama sebepleri: Suç işlenmesini önlemek, salgın hastalık, milli güvenlik, kamu düzeni. Vatandaşın yurda girme hürriyeti sınırlanamaz; yurt dışına çıkma hürriyeti ancak adli soruşturma nedeniyle sınırlanabilir. |
| m.24 | Din ve vicdan hürriyeti | Din eğitimi isteğe bağlıdır (küçükler için velinin iznine bağlı). Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretimde zorunlu dersler arasındadır (m.24/4). |
| m.25 | Düşünce ve kanaat hürriyeti | Hiçbir sebeple sınırlanamaz (mutlak hak). Düşüncesini açıklamaya zorlanamaz. |
| m.26 | Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti | Sınırlama sebepleri: Milli güvenlik, kamu düzeni, genel ahlak, başkalarının şöhret veya haklarının korunması, suç işlenmesinin önlenmesi. Radyo, televizyon, sinema gibi yayınlar izin sistemine bağlanabilir (m.26/son). |
| m.34 | Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı | Sınırlama sebepleri: Milli güvenlik, kamu düzeni, genel ahlak, başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi. İzinsiz kullanılabilir, ancak önceden bildirim şartı aranabilir. |
| m.35 | Mülkiyet hakkı | Sınırlama sebepleri: Kamu yararı amacıyla sınırlanabilir. Devletleştirme ve kamulaştırma ancak kamu yararı ve karşılığını peşin ödeme şartıyla yapılır. |
| m.36 | Hak arama hürriyeti | Herkes meşru vasıta ve yollardan yargı organlarına başvurabilir. Adil yargılanma hakkı bu maddenin güvencesidir. |
| m.38 | Suç ve cezalara ilişkin esaslar | Kanunsuz suç ve ceza olmaz (suçta ve cezada kanunilik ilkesi). Masumiyet karinesi vardır. Kişi, kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan beyanda bulunmaya zorlanamaz (susma hakkı). |
Örnek Çıkmış Soru: “Anayasa’ya göre, yakalanan bir kişi en geç kaç saat içinde hâkim önüne çıkarılmalıdır?”
Cevap: 48 saat (toplu suçlarda 4 gün).
4. SOSYAL VE EKONOMİK HAKLAR VE ÖDEVLER (M.41 – M.65)
Bu haklar pozitif statü haklarıdır ve devlete olumlu edimde bulunma yükümlülüğü getirir. Ancak bu hakların çoğu “devletin imkânları ölçüsünde” gerçekleştirilir ve yargısal olarak ileri sürülemez (sosyal hakların doğası gereği). KPSS’de bu ayrım sıkça vurgulanır.
| Madde | Hak | Önemli Ayrıntılar |
| m.41 | Ailenin korunması ve çocuk hakları | 2010 değişikliği ile çocuk hakları eklendi. Aile, Türk toplumunun temelidir. Devlet, ailenin huzur ve refahı için gerekli tedbirleri alır. |
| m.42 | Eğitim ve öğrenim hakkı | İlköğretim kız-erkek bütün vatandaşlar için zorunlu ve devlet okullarında parasızdır. Özel okullar devletin gözetim ve denetimine tabidir. Yabancı dil eğitimi ile ilgili düzenlemeler kanunla yapılır. |
| m.49 | Çalışma hakkı ve ödevi | Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek için çalışır. Çalışmak herkesin hakkı ve ödevidir. |
| m.51 | Sendika kurma hakkı | İşçiler ve işverenler önceden izin almaksızın sendika kurabilir. Sendika kuruculuğu için aranan şartlar kanunla düzenlenir. |
| m.53 | Toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı | İşçiler, toplu iş sözleşmesi yapma ve grev hakkına sahiptir. Lokavt hakkı da tanınmıştır. Grev ve lokavt, Anayasa’da sayılan sebeplerle sınırlanabilir. |
| m.56 | Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması | Devlet, herkesin hayatını beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamakla yükümlüdür. Çevreyi geliştirmek, korumak ve kirlenmesini önlemek devletin ve vatandaşın ödevidir. |
| m.57 | Konut hakkı | Devlet, konut ihtiyacını karşılayacak tedbirleri alır. |
| m.60 | Sosyal güvenlik hakkı | Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet bu güvenliği sağlayacak tedbirleri alır. |
KPSS Püf Noktası: Sosyal hakların çoğu “devletin mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde” gerçekleşir. Bu nedenle mahkemelerde doğrudan talep edilemezler (örneğin “Bana iş bul” diye dava açılamaz). Bu, sosyal hakları kişi haklarından ayıran en önemli özelliktir.
5. SİYASİ HAKLAR VE ÖDEVLER (M.66 – M.74)
Bu bölüm, aktif statü haklarını içerir. KPSS’de vatandaşlık tanımı, seçme ve seçilme yaşları, siyasi parti kurma, dilekçe hakkı gibi başlıklar sıklıkla sorulur.
A. Vatandaşlık (m.66)
Güncel tanım: “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.”
Eski hüküm: “Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türktür.” ibaresi 2010 değişikliği ile kaldırıldı, yerine yukarıdaki genel tanım getirildi.
KPSS Püf Noktası: Vatandaşlık, kan bağına değil, hukuki bağa (vatandaşlık bağı) dayanır. Bu bağ, kanunla kazanılır ve kaybedilir.
B. Seçme ve Seçilme Hakları (m.67)
Seçme yaşı: 18’dir.
Seçilme yaşı (milletvekili): 2023 Anayasa değişikliği ile 18’den 21’e çıkarılmıştır.
Cumhurbaşkanı seçilme yaşı: 40’tır (m.101).
Askerler ve silah altında bulunan erler, kışlada oy kullanamaz (seçim kanunları düzenler).
Örnek: 20 yaşındaki bir kişi oy kullanabilir (seçme hakkı) ancak milletvekili seçilemez (seçilme yaşı 21).
C. Siyasi Parti Kurma Hakkı (m.68)
Vatandaşlar önceden izin almaksızın siyasi parti kurabilir ve partilere üye olabilir.
Siyasi partiler, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır.
Partilerin tüzük ve programları, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, laiklik ilkesine aykırı olamaz.
Parti kapatma davaları Anayasa Mahkemesi’nde açılır.
D. Kamu Hizmetine Girme Hakkı (m.70)
Her Türk vatandaşı, kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir.
Hizmete alınmada görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayrım gözetilemez.
E. Vatan Hizmeti (m.72)
Vatan hizmeti, her Türk’ün hakkı ve ödevidir.
Bu hizmetin nasıl yerine getirileceği kanunla düzenlenir.
F. Vergi Ödevi (m.73)
Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi, resim, harç benzeri mali yükümlülükler ancak kanunla konulur (vergilerin kanuniliği ilkesi). Bu, m.13’teki “kanunla sınırlama” ilkesinin mali alandaki görünümüdür.
G. Dilekçe Hakkı, Bilgi Edinme Hakkı ve Kamu Denetçisine Başvurma Hakkı (m.74)
2010 değişikliği ile bu maddeye bilgi edinme hakkı ve Kamu Denetçiliği Kurumu’na (Ombudsman) başvurma hakkı eklenmiştir.
Dilekçe hakkı: Vatandaşlar ve karşılıklılık esasına göre Türkiye’de ikamet eden yabancılar, kendileriyle veya kamuyla ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında yetkili makamlara ve TBMM’ye yazılı başvuruda bulunabilirler.
Bilgi edinme hakkı: Vatandaşlar, kamu kurumlarının faaliyetleri hakkında bilgi edinme hakkına sahiptir.
Kamu Denetçiliği: TBMM Başkanlığı’na bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.
6. 2010 ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİ İLE TEMEL HAKLARA YAPILAN EKLEMELER
2010 referandumu ile temel haklar alanında önemli yenilikler getirilmiştir. Bunlar sınavda sıkça sorulur:
- Ayrımcılık yasağının genişletilmesi (m.10): “Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür. Kadınlar ve çocuklar için alınan tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılamaz (pozitif ayrımcılık).”
- Kişisel verilerin korunması (m.20): Özel hayatın gizliliği kapsamına alındı.
- Çocuk hakları (m.41): Ailenin korunması maddesine eklendi.
- Kamu Denetçiliği ve Bilgi Edinme Hakkı (m.74): Dilekçe hakkı ile birlikte düzenlendi.
- Ekonomik ve Sosyal Konsey (m.166): Ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında istişare amacıyla kurulacak konsey anayasal dayanağa kavuşturuldu.
7. ÇIKMIŞ SORU MANTIĞI İLE ÖRNEKLER
Soru 1: “Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanmasında aşağıdaki ilkelerden hangisi dikkate alınmak zorundadır?” Cevap: Ölçülülük ilkesi (m.13).
Soru 2: “Anayasa’ya göre, aşağıdaki haklardan hangisi savaş veya olağanüstü hâl döneminde bile askıya alınamaz?” Cevap: Masumiyet karinesi (m.15/2).
Soru 3: “Anayasa’da yer alan ‘kimse, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz’ hükmü hangi hakkın kapsamındadır?” Cevap: Düşünce ve kanaat hürriyeti (m.25).
Soru 4: “Vatandaşlar, kendileri veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında hangi hakka dayanarak başvuruda bulunabilir?” Cevap: Dilekçe hakkı (m.74).
Soru 5: “2023 yılındaki değişiklikle milletvekili seçilme yaşı kaça çıkarılmıştır?” Cevap: 21.
Soru 6: “Aşağıdakilerden hangisi negatif statü haklarından biridir?” Cevap: Konut dokunulmazlığı (m.21).
8. 2026 SINAVI İÇİN ALTIN İPUÇLARI
- Jellinek sınıflandırmasını mutlaka ezberleyin: Negatif = Koruyucu, Pozitif = İsteme, Aktif = Katılma. Her hakkın hangi gruba girdiğini bir tablo hâlinde çalışın.
- m.13’teki sınırlama rejimine hâkim olun: “Genel sınırlama sebepleri yoktur, her hak kendi maddesindeki sebeplerle sınırlanır, mutlaka kanunla olur, öze dokunamaz, ölçülülük esastır.”
- m.15’teki çekirdek hakları listeleyin: Yaşam hakkı, işkence yasağı, din-vicdan-düşünceyi açıklamaya zorlanamama, suçta kanunilik, masumiyet karinesi. Bu beş hak savaşta dahi dokunulmazdır.
- Güncel değişikliklere dikkat edin:
2023: Milletvekili seçilme yaşı 18’den 21’e çıkarıldı.
2010: Pozitif ayrımcılık, kişisel verilerin korunması, çocuk hakları, bilgi edinme ve Kamu Denetçiliği.
2004: Ölüm cezası tamamen kaldırıldı (m.15 ve m.17).
- Vatandaşlık tanımı artık “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türk’tür” şeklindedir; “kan bağı” vurgusu 2010’da kaldırılmıştır.
- Sosyal hakların niteliğini unutmayın: Bunlar “devletin imkânları ölçüsünde” gerçekleşir ve doğrudan yargıya taşınamaz. Kişi hakları ise doğrudan talep edilebilir.
- m.23’teki yurt dışına çıkma hürriyeti ancak adli soruşturma nedeniyle sınırlanabilir (idari engel konulamaz). Bu ayrıntı sınavda tuzak olarak kullanılır.
- Dilekçe hakkına 2010’da bilgi edinme ve Kamu Denetçisine başvurma eklendi. Üçü bir arada sorulur.
D. DEVLET ORGANLARI VE İDARE HUKUKU
BİRİNCİ BÖLÜM: DEVLET ORGANLARI (YASAMA – YÜRÜTME – YARGI)
1. YASAMA ORGANI: TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ (TBMM)
2017 sonrası TBMM’nin yetkileri yeniden düzenlenmiştir. ÖSYM, eski sistemdeki “Bakanlar Kurulu’na kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verme” gibi yetkileri sorduğunda güncel bilgiyle cevaplamanızı bekler.
TBMM’nin Görev ve Yetkileri (m.87):
- Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak.
- Bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek.
- Cumhurbaşkanı kararnamelerini (CBK) ve diğer düzenleyici işlemleri denetlemek.
- Milletlerarası antlaşmaları onaylamayı uygun bulmak.
- Para basılmasına, genel ve özel af ilanına karar vermek.
- Savaş ilanına karar vermek.
- Seçim kanunlarında değişiklik yapmak.
Önemli Değişiklik (2017):
Eski sistemde TBMM, Bakanlar Kurulu’na KHK (Kanun Hükmünde Kararname) çıkarma yetkisi verebiliyordu. 2017 sonrası KHK kaldırıldı, yerine Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) getirildi. Ancak CBK için TBMM’den yetki kanunu alınmasına gerek yoktur.
Gensoru, güvenoyu, genel görüşme, meclis soruşturması (yüce divana sevk hariç) gibi denetim yolları kaldırıldı. Yeni denetim yolları: Yazılı soru, Meclis araştırması, Genel görüşme, Meclis soruşturması ve Cumhurbaşkanı hakkında soruşturma açılması.
TBMM Seçimleri:
Seçim dönemi: 5 yılda bir yapılır (Eskiden 4 yıldı, 2007’de 5 yıl yapıldı).
Seçilme yaşı: 21 (2023 değişikliği ile 18’den 21’e çıkarıldı).
Milletvekili sayısı: 600.
TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri birlikte yapılır (2017 sonrası).
KPSS Püf Noktası: “TBMM, Cumhurbaşkanını denetler mi?” Evet, ancak sadece Meclis soruşturması yoluyla.
2. YÜRÜTME ORGANI: CUMHURBAŞKANI VE YÜRÜTME
2017 sonrası yürütme tek başlıdır. Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmış, yetkiler Cumhurbaşkanında toplanmıştır.
A. Cumhurbaşkanının Nitelikleri ve Seçimi:
Nitelikler: 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşı olmak. (m.101)
Görev süresi: 5 yıl. Bir kişi en fazla 2 defa seçilebilir. (Eski sistemde 7 yıldı ve tek dönemdi; 2007’de 5+5 oldu).
Seçim: Halk tarafından seçilir.
Parti üyeliği: 2017 sonrası Cumhurbaşkanı partisiyle ilişiği kesilmez. (Eski sistemde tarafsız ve partisizdi).
B. Cumhurbaşkanının Görev ve Yetkileri (m.104):
Yürütme alanına ilişkin:
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanları atamak ve görevden almak.
Üst kademe kamu yöneticilerini atamak.
Milletlerarası antlaşmaları onaylamak ve yayımlamak.
Kanunları yayımlamak. (Uygun bulmadığı kanunları TBMM’ye geri gönderebilir = veto).
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) çıkarmak.
Süresi ve kapsamı kanunda belirtilmek şartıyla OHAL ilan etmek.
Genelkurmay Başkanını atamak.
Milli Güvenlik Kuruluna (MGK) başkanlık etmek.
Seçimlerin yenilenmesine karar vermek (TBMM’yi feshetme yetkisi).
Yargı alanına ilişkin:
Anayasa Mahkemesi’ne, Yargıtay’a, Danıştay’a, HSK’ye üye seçmek.
Hâkim ve savcıların atanmasında HSK ile birlikte yetki kullanmak.
C. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) – EN ÇOK SORULAN KONU:
Tanım: Cumhurbaşkanının, yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı düzenleyici işlemdir.
Özellikleri:
TBMM’den yetki kanunu almasına gerek yoktur.
Kanun hiyerarşisinde kanunun altındadır. CBK, kanuna aykırı olamaz.
Temel hak ve özgürlükler ile siyasi haklar CBK ile düzenlenemez. (Anayasa’nın 13. maddesi kapsamındaki haklar ve siyasi haklar sadece kanunla düzenlenir).
CBK, kanunların düzenlemediği alanlarda doğrudan, kanunun düzenlediği alanlarda ise ancak kanunun verdiği yetkiyle çıkarılabilir.
CBK’ler Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir.
Örnek: “Cumhurbaşkanı, hangi konuda CBK çıkaramaz?” Cevap: Temel haklar (örneğin seyahat hürriyeti) veya siyasi haklar (seçme-seçilme).
D. Cumhurbaşkanı Yardımcıları ve Bakanlar:
Cumhurbaşkanı, istediği kadar yardımcı atayabilir (Anayasa’da sayı yok).
Bakanlar, milletvekili olamazlar. (Eski sistemde dışarıdan bakan olabilirdi, şimdi zorunlu olarak milletvekilliği düşer).
Bakanlar, Cumhurbaşkanına karşı sorumludur. (Eski sistemde TBMM’ye karşı sorumluydu).
3. YARGI ORGANI
Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
A. Yüksek Mahkemeler:
| Mahkeme | Görevi | Üye Seçimi |
| Anayasa Mahkemesi (AYM) | Kanunların, CBK’lerin ve TBMM İçtüzüğü’nün Anayasa’ya uygunluğunu denetler. Yüce Divan görevi görür (Cumhurbaşkanı, bakanlar, yüksek yargı mensupları). Bireysel başvuru hakkını inceler. | 15 üye. 3 üyeyi TBMM (2’si Sayıştay, 1’i baro başkanlarından), 12 üyeyi Cumhurbaşkanı seçer. |
| Yargıtay | Adli yargı düzeninin en üst mahkemesidir (Ceza ve hukuk davaları). | 24 daire (12 hukuk 12 ceza) Üyeleri HSK tarafından seçilir. Başkan ve başsavcı Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. |
| Danıştay | İdari yargı düzeninin en üst mahkemesidir. İdari davalara bakar. Ayrıca kanunla verilen bazı görevlerde ilk derece mahkemesi olarak görev yapar (örneğin, Cumhurbaşkanı kararlarına karşı açılan iptal davaları). | 10 daire (9 dava, 1 idare). Üyelerin 3/4’ü HSK, 1/4’ü Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. |
| Uyuşmazlık Mahkemesi | Adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer. | 6 asıl 6 yedek üye. Üyeleri AYM ve Yargıtay/Danıştay’dan gelir. |
B. Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK):
Görevi: Hâkim ve savcıların atama, terfi, disiplin işlemlerini yürütür.
Yapısı: 13 üye. Başkanı Adalet Bakanıdır. Adalet Bakan Yardımcısı da doğal üyedir. 7 üyeyi Cumhurbaşkanı, 4 üyeyi TBMM seçer.
KPSS Püf Noktası: 2017 sonrası eski HSYK kaldırıldı, yerine HSK getirildi. Üye sayısı 22’den 13’e indirildi.
İKİNCİ BÖLÜM: İDARE HUKUKU
İdare hukuku, devletin yürütme faaliyetlerini ve idari teşkilatı inceler. KPSS’de en çok teşkilat yapısı, idari işlemler ve idarenin sorumluluğu sorulur.
1. İDARENİN TEMEL İLKELERİ
A. Merkezden Yönetim (Merkeziyet):
Devletin tek merkezden yönetilmesidir.
Başkent Teşkilatı: Cumhurbaşkanı, Bakanlıklar, Cumhurbaşkanlığı Ofisleri.
Taşra Teşkilatı: İller (Vali), İlçeler (Kaymakam), Bölge Müdürlükleri.
Yetki genişliği: Merkezi idarenin, taşradaki temsilcilerine (Vali) merkez adına karar alma yetkisi vermesidir. Vali, ilde Cumhurbaşkanının temsilcisidir.
B. Yerinden Yönetim (Âdem-i Merkeziyet):
Yerel halkın kendi kendini yönetmesidir.
Yerel Yönetimler (Mahalli İdareler): İl Özel İdaresi, Belediye, Köy.
İl Özel İdaresi: İl sınırları içinde, il halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılar. Başı Validir (hem merkezin temsilcisi hem il özel idaresinin başı).
Belediye: Belde sakinlerinin mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılar. Başı Belediye Başkanıdır (halk seçer).
Köy: Köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılar. Başı Muhtardır.
Hizmet Yerinden Yönetimi (Kamu Kurumları): Üniversiteler, TRT, SGK, TODAİE gibi tüzel kişiliğe sahip kuruluşlar.
KPSS Püf Noktası: “Hangisi yerinden yönetim kuruluşudur?” sorusunun cevabı belediye, il özel idaresi, köy veya üniversite olabilir. “Hangisi merkezden yönetim birimidir?” sorusunun cevabı valilik, kaymakamlık, bakanlıktır.
2. İDARİ İŞLEMLER
İdarenin, kamu hizmetini yürütmek amacıyla yaptığı tek taraflı, hukuki sonuç doğuran işlemlerdir.
A. Bireysel İşlem (Yürütücü İşlem):
Belirli kişi veya olaya yöneliktir. Örnek: Memur atama, öğrenciye disiplin cezası verme, ruhsat verme.
B. Düzenleyici İşlem (Genel Düzenleme):
Genel, soyut, sürekli kurallar içerir. Örnek: Yönetmelik, genelge, tebliğ.
C. İdari İşlemin Özellikleri:
Tek taraflı: İdare, karşı tarafın rızası olmadan işlem yapar.
Re’sen icra: İdare, işlemini kendisi uygular; mahkeme kararına gerek yoktur.
Hukuka uygunluk karinesi: İşlem, iptal edilinceye kadar hukuka uygun kabul edilir.
D. İdari İşlemin Sakatlıkları (İptal Sebepleri):
Yetki: İdare, kanunun verdiği yetkiyi aşamaz. (Yetkisiz işlem, yok hükmündedir).
Şekil: İşlemin kanunda öngörülen şekle uygun yapılması.
Sebep: İşlemin dayandığı gerekçenin hukuka uygun olması.
Konu: İşlemin sonucunun hukuka uygun olması.
Amaç: İşlemin kamu yararı amacıyla yapılması.
Örnek: Kaymakamın, belediye meclis kararını onaylaması gerekirken onaylamaması şekil sakatlığıdır. Eğer kaymakam, kanunda hiç yetkisi olmadığı hâlde bir işlem yaparsa bu yetki sakatlığıdır.
3. İDARENİN SORUMLULUĞU
İdare, kusurlu veya kusursuz olarak verdiği zararları tazmin etmekle yükümlüdür.
A. Kusurlu Sorumluluk (Hizmet Kusuru):
İdare, hizmetin kötü işlemesi, geç işlemesi veya hiç işlememesinden doğan zararlardan sorumludur. Örnek: Yoldaki çukurun kapatılmaması nedeniyle aracın hasar görmesi.
B. Kusursuz Sorumluluk:
İdare hiç kusuru olmasa bile bazı durumlarda sorumludur.
Sosyal Risk (Tehlike) İlkesi: Toplumsal olaylar (terör) sonucu oluşan zararların topluma paylaştırılması.
Kamu Külfetleri Karşısında Eşitlik İlkesi: Herkese eşit yüklenen külfetlerin bazı kişilere zarar vermesi. Örnek: Güvenlik güçlerinin bir teröristi yakalamak için evin duvarını yıkması. Ev sahibi zararını idareden talep edebilir.
C. İdarenin Özel Hukuk Sorumluluğu:
İdare, özel hukuk sözleşmelerinden (kira, satın alma) doğan zararlardan adli yargıda sorumludur.
4. İDARİ YARGI
A. Görevli Mahkemeler:
İdare Mahkemesi: Genel görevli ilk derece mahkemesidir. İptal ve tam yargı davalarına bakar.
Vergi Mahkemesi: Vergi uyuşmazlıklarına bakar.
Bölge İdare Mahkemesi: İstinaf merciidir (Danıştay’a gitmeden önceki ara derece).
Danıştay: Üst mahkemedir. Bazı davalarda ilk derece mahkemesi olarak da bakar.
B. Dava Türleri:
İptal Davası: Bir idari işlemin hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle iptali istenir. Dava açma süresi 60 gündür.
Tam Yargı Davası: İdarenin işlem veya eyleminden doğan maddi ve manevi zararın tazmini istenir.
C. Yürütmenin Durdurulması:
İdari yargıda, dava açılması işlemin yürütmesini durdurmaz. Ancak mahkeme, telafisi güç veya imkânsız zararların doğması hâlinde ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartıyla yürütmeyi durdurabilir.
5. ÇIKMIŞ SORU MANTIĞI İLE ÖRNEKLER
Soru 1: “2017 Anayasa değişikliği ile aşağıdakilerden hangisi kaldırılmıştır?” Cevap: Başbakanlık makamı / Bakanlar Kurulu
Soru 2: “Cumhurbaşkanı, aşağıdaki konulardan hangisinde Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi çıkaramaz?” Cevap: Temel hak ve özgürlükler ile siyasi haklar
Soru 3: “Aşağıdakilerden hangisi merkezden yönetim kuruluşlarından biridir?” Cevap: Valilik / Kaymakamlık / Bakanlık
Soru 4: “Bir idari işleme karşı açılacak iptal davasında dava açma süresi kaç gündür?” Cevap: 60 gün
Soru 5: “İdarenin, yürütme faaliyetleri sırasında hiçbir kusuru olmasa bile bazı durumlarda zararı tazmin etmesi hangi ilkeyle açıklanır?” Cevap: Kusursuz sorumluluk (Kamu külfetleri karşısında eşitlik ilkesi)
Soru 6: “Aşağıdakilerden hangisi yüksek mahkemelerden biri değildir?” Cevap: Sayıştay (Sayıştay yüksek mahkeme değildir; TBMM adına denetim yapan özel bir organdır).
6. 2026 SINAVI İÇİN ALTIN İPUÇLARI
- 2017 Sistemi: Artık Başbakan yok, Bakanlar Kurulu yok. Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanında.
- CBK’nin sınırları: CBK, temel haklar, siyasi haklar ve kanunla düzenlenmesi gereken alanlarda çıkarılamaz. Ayrıca CBK, kanun hiyerarşisinde kanunun altındadır ve kanunla çelişemez.
- Yargıda üye seçimleri: AYM üyelerinin 12’sini Cumhurbaşkanı, 3’ünü TBMM seçer. Yargıtay ve Danıştay üyelerinin çoğunu HSK seçer. HSK’nın başkanı Adalet Bakanıdır.
- İdare Hukuku Teşkilat: Merkezi idarenin taşradaki temsilcisi Validir. Vali aynı zamanda İl Özel İdaresi’nin başıdır. Belediye başkanı ve muhtar halk tarafından seçilir.
- İdari İşlem Türleri: Bireysel işlem (atama, ceza) ile düzenleyici işlem (yönetmelik, genelge) arasındaki farkı bilin. İptal davası 60 gün içinde açılır, tam yargı davası ise zararın öğrenilmesinden itibaren 1 yıl içinde açılır (özel düzenlemeler hariç).
- Sayıştay: Türkiye Büyük Millet Meclisi adına mali denetim yapar. Yüksek mahkeme değildir.
