TARİH VE ZAMAN
Tarihin konusu: İnsan ve insan topluluklarının geçmişteki her türlü faaliyetidir. Doğa olayları tek başına tarihin konusu değildir; ancak insanı etkilediyse dolaylı olarak girer.
Tarihî olayın en ayırt edici özelliği: Tekrarlanamaz ve deney-gözlem yapılamaz. Bu yüzden fen bilimlerinden ayrılır.
Tarihî olay – olgu ayrımı:
Olay: Kısa süreli, başlangıcı-bitişi belli, somut. (Malazgirt, İstanbul’un Fethi, Lozan)
Olgu: Uzun süreli, süreç içinde oluşan, soyut. (Anadolu’nun Türkleşmesi, Feodalitenin yaygınlaşması, Sanayi Devrimi)
Tarih yönteminin sırası: Kaynak tarama → Tasnif → Tahlil → Tenkit → Terkip. (Sıralama sorulursa şaşırma!)
Tenkit çeşitleri:
Dış tenkit: Kaynağın gerçekliği, yazarı, tarihi, kimliği.
İç tenkit: Kaynaktaki bilgilerin doğruluğu, tutarlılığı, tarafsızlığı.
Anakronizm: Geçmişteki bir olayı bugünün değerleriyle yargılamak. Tarihçi bundan kaçınmalıdır.
Tarihçinin en güvenilir kaynağı: Birinci elden kaynaklardır (olayı yaşayan veya olay dönemine ait).
KAYNAK TÜRLERİ
Birinci elden kaynak: Olay dönemine ait veya olayı yaşayan/tanık kişiden. (Kitabe, ferman, sikke, arşiv belgesi, hatıra, seyahatname, dönemin gazetesi)
İkinci elden kaynak: Olaydan sonra yazılan, başka kaynaklara dayanan. (Ders kitabı, ansiklopedi, makale, Wikipedia) Birinci el daha güvenilirdir ama yine de tenkit edilmelidir.
Sözlü kaynaklar: Destan, efsane, menkıbe, atasözü, türkü, röportaj. (Anonimdir, abartı içerebilir, tenkit şart!)
Yazılı kaynaklar: Kitabe, ferman, berat, kanunname, vakfiye, mektup, gazete, dergi.
Yazısız (arkeolojik) kaynaklar: Alet, silah, seramik, mimari kalıntı, mezar, heykel, mağara resmi.
Görsel-işitsel: Fotoğraf, film, ses kaydı, minyatür, harita. (Sonradan yapılmışsa ikinci elden)
Elektronik: Dijital arşiv, veri tabanı, web sitesi. (Güvenilirliği mutlaka tenkit edilmeli)
Yardımcı bilimler
Arkeoloji → kazı ve kalıntı, Paleografya → eski yazılar, Epigrafya → kitabeler, Nümizmatik → sikkeler, Kronoloji → zaman bilimi, Filoloji → dil ve metin incelemesi
ZAMAN VE KRONOLOJİ
Kronoloji: Olayları oluş sırasına göre inceleyen bilim dalı. Tarihin iskeletidir. Objektiftir, yorum içermez. Tarihçi önce kronolojiyi doğru kurar, sonra yorum yapar.
Türklerin kullandığı takvimler – en kritik ayrımlar:
12 Hayvanlı Takvim: Türklerin en eski takvimi. Güneş yılı esaslı. Her yıla bir hayvan adı verilir.
Hicri Takvim: Ay yılı esaslı. Başlangıcı 622 Hicret. Dinî günler bu takvime göre belirlenir.
Celali Takvim: Büyük Selçuklu’da Melikşah döneminde hazırlandı. Ömer Hayyam başkanlığında. Başlangıcı 1079.
Rumi Takvim: Osmanlı’da Tanzimat’tan (1839) sonra. Güneş yılı esaslı. Başlangıcı 622. Mali işlerde kullanıldı.
Miladi Takvim: Türkiye’de 1 Ocak 1926’dan itibaren. Başlangıcı Hz. İsa’nın doğumu.
Çağlar – başlangıç ve bitiş olayları:
Tarih Öncesi: Paleolitik (avcı-toplayıcı, ateş), Mezolitik (iklim değişikliği, mikrolit), Neolitik (tarım, yerleşik hayat, çanak-çömlek), Maden Devri (bakır-tunç-demir, yazının icadına geçiş).
İlk Çağ: Yazının icadı (MÖ 3200) – Kavimler Göçü (375)
Orta Çağ: Kavimler Göçü (375) – İstanbul’un Fethi (1453)
Yeni Çağ: İstanbul’un Fethi (1453) – Fransız İhtilali (1789)
Yakın Çağ: Fransız İhtilali (1789) – günümüz
TARİH ÖNCESİ ÇAĞLAR
Yazının icadı (MÖ 3200, Sümerler) → Tarih Öncesi Çağlar’ın sonu, Tarih Devirleri’nin başlangıcı.
Paleolitik (Eski Taş): Avcı-toplayıcı, mağara, göçebe, taş-kemik alet, ateşin bulunması (en önemli gelişme).
Mezolitik (Orta Taş): İklim değişikliği, mikrolit (küçük taş alet), yarı yerleşik hayat, ilk yerleşim izleri, köpek evcilleştirildi.
Neolitik (Yeni Taş): Tarımın başlaması (en önemli gelişme), yerleşik hayat, ilk köyler, çanak-çömlek, hayvan evcilleştirme.
Göbeklitepe (Şanlıurfa): Dünyanın bilinen en eski tapınak alanı.
Çatalhöyük (Konya): Dünyanın en eski yerleşimlerinden.
Maden Devri:
Bakır: İlk maden işleme.
Tunç: Bakır + kalay. Yazının icadı bu döneme denk gelir. Tekerlek icat edildi.
Demir: Daha sert silahlar, savaşlar arttı, imparatorluklar kuruldu.
İLK ÇAĞ UYGARLIKLARI
Sümerler: Yazıyı icat etti (çivi yazısı). İlk şehir devletleri. Ziggurat. Urgakina Kanunları (ilk yazılı kanunlar). İlk tekerlek. Gılgamış Destanı. Teokratik yönetim.
Akadlar: İlk düzenli ordu. İlk imparatorluk. Sargon (tarihte bilinen ilk hükümdar).
Babiller: Hammurabi Kanunları (kısasa kısas). Babil’in Asma Bahçeleri.
Asurlular: İlk kütüphane (Ninova). Anadolu’ya yazıyı getirdiler (Kültepe/Kaniş) → Anadolu’da tarih devirleri başladı.
Mısır: Piramitler, hiyeroglif, firavun (tanrı-kral), güneş takvimi (365 gün), mumyalama, papirüs.
Hititler: Kadeş Antlaşması (ilk yazılı antlaşma, MÖ 1280). Anal (yıllık). Pankuş (meclis). Tavananna (kraliçe).
Frigler: Fibula (çengelli iğne). Kral Midas. Tapates (kilim). Kybele (ana tanrıça). Tarımı korumak için ağır cezalar.
Lidyalılar: Parayı ilk icat edenler. Kral Karun. Kral Yolu.
Urartular: Van Kalesi, su kanalları, madencilik, kaya mezarları.
İyonyalılar: Polis (şehir devleti). Bilim ve felsefe (Thales, Pythagoras, Hipokrat). Artemis Tapınağı. Demokrasi fikrinin temelleri.
Yunanlar: Demokrasi ilk kez Atina’da. Olimpiyat Oyunları. Homeros (İlyada, Odysseia). Tanrılar insan biçiminde (anthropomorfizm).
Roma: 12 Levha Kanunları (günümüz hukukunun temeli). Senato. Latince. Kolezyum, Pantheon, su kemerleri. Batı Roma 476’da yıkıldı.
Persler: Satraplık (eyalet sistemi). Zerdüştlük. Hoşgörü politikası.
Hint: Kast sistemi (Brahman, Kşatriya, Vaişya, Sudra). Budizm ve Hinduizm doğdu. Sıfırı ilk kullananlar.
Çin: Kâğıt, matbaa, barut, pusula. Çin Seddi. Konfüçyüsçülük ve Taoizm. İpek Yolu’nun başlangıcı.
YAZININ İCADI VE ÖNEMİ
Yazıyı icat eden: Sümerler (MÖ 3200, çivi yazısı).
Yazının doğuş nedeni: Ticari ihtiyaçlar (ürün, hayvan, borç kaydı).
Yazının tarih bilimi için önemi:
Tarih devirlerini başlatır (tarihin miladı). Bilgiyi kalıcı hale getirir. Tarihçiye birinci elden kaynak sunar. Devlet ve bürokrasi için gereklidir. Kültürel mirası korur.
İlk yazı türü: Çivi yazısı (Sümerler).
Hiyeroglif: Mısır. Resim yazısı. Rosetta Taşı ile çözüldü.
Fenike alfabesi: Harf esasına dayanan ilk alfabe. Bugünkü alfabelerin temeli.
Latin alfabesi: Roma. Türkiye’de 1 Kasım 1928’de kabul edildi.
Orhun Yazıtları: Türklerin ilk yazılı belgesi (Göktürkler, VIII. yy).
Yazı malzemeleri: Kil tablet (Sümer, Babil, Asur, Hitit), papirüs (Mısır), parşömen (Roma), deri (Türkler), taş/kitabe (Göktürk, Hitit), kâğıt (Çin), metal/sikke (Lidya, Roma).
Anadolu’ya yazıyı getiren: Asurlular (Kültepe/Kaniş, MÖ 1950).
ORTA ÇAĞ’DA DÜNYA
Orta Çağ’ın başlangıcı: Kavimler Göçü (375)
Orta Çağ’ın bitişi: İstanbul’un Fethi (1453)
Yaklaşık süre: 1000 yıl
Avrupa için “karanlık dönem” denir; ancak İslam dünyası ve Doğu’da bilim ve kültür gelişmiştir.
Orta Çağ Avrupa’sının genel özellikleri:
Siyasi: Merkezî otorite zayıf, yerel güçler (senyörler) güçlü.
Ekonomik: Tarıma dayalı, ticaret sınırlı.
Sosyal: Sınıf farklılıkları keskin, doğuştan sınıf belirli.
Dinî: Kilise ve din adamları çok güçlü.
Kültürel: Skolastik düşünce hâkim, bilim ve felsefe dinî dogmalara bağlı.
Askerî: Şövalyelik ve derebeylik orduları ön planda.
AVRUPA’DA FEODALİTE
Feodalite (Derebeylik): Toprak sahipliğine dayalı siyasi, ekonomik ve sosyal sistem.
Kelime kökeni: Latince “feodum” (toprak).
Ortaya çıkış nedeni: Merkezî otoritenin zayıflaması, güvenlik ihtiyacı, toprağın servet kaynağı olması.
Üç temel sınıf:
Senyör (Derebeyi): Toprak sahibi soylu. Vergi toplar, adalet dağıtır, kendi ordusu ve şatosu vardır.
Vassal: Senyöre bağlı, ondan toprak alan kişi. Askerî hizmet ve sadakat yemini eder.
Serf (Köylü): Toprağa bağlı, özgür olmayan köylü. Ürünün bir kısmını vergi olarak verir.
Feodal hiyerarşi: Kral → Senyörler (dük, kont, baron) → Vassallar (şövalyeler) → Serfler.
Kralın gücü semboliktir; gerçek güç senyörlerdedir.
Manor Sistemi: Feodal ekonominin temeli. Senyörün toprağı etrafında örgütlenen tarımsal birim. Para ekonomisi zayıf, takas yaygın.
Kilise: Feodal sistemin en büyük toprak sahibi. Skolastik düşünce hâkim. Aforoz ve enteri ile baskı kurar.
Şövalyeler: Feodal ordunun askerî sınıfı. Cesaret, sadakat, dürüstlük, koruma kurallarına bağlı.
Feodaliteyi zayıflatan gelişmeler:
Haçlı Seferleri (ticaret canlandı, burjuva doğdu)
Coğrafi Keşifler (yeni ticaret yolları, sermaye birikimi)
Ateşli silahlar (şövalyeler ve kaleler önemini kaybetti)
Rönesans ve Reform (Kilise’nin gücü sarsıldı)
Fransız İhtilali (sınıf eşitliği, milliyetçilik)
Merkezî krallıkların güçlenmesi (modern devletler doğdu)
Feodalitenin sonuçları: Burjuva sınıfı doğdu, merkezî devletler güçlendi, kapitalizm gelişti, sınıf farklılıkları azalmaya başladı.
HAÇLI SEFERLERİ
Tanım: 1096–1270 arası Avrupalı Hristiyanların Kudüs’ü geri almak için düzenlediği askerî seferler.
Başlangıç: 1095 Clermont Konsili (Papa II. Urban’ın çağrısı)
Bitiş: 1270 (VIII. Sefer) veya 1291 (Akka’nın düşüşü)
Toplam sefer sayısı: 8 büyük sefer (bazı kaynaklarda 9)
Nedenleri:
Dinî: Kudüs’ün kutsallığı, hac ziyaretlerinin engellenmesi, Papa’nın çağrısı, endüljans.
Siyasi: Bizans’ın yardım isteği, Türklerin ilerleyişini durdurma, senyörlerin toprak kazanma isteği.
Ekonomik: Doğu’nun zenginlikleri, İtalyan şehirlerinin çıkarları, ticaret yolları.
Sosyal: Nüfus artışı, toprak yetersizliği, şövalyelerin macera isteği.
I. Haçlı Seferi (1096–1099): En başarılı sefer. Kudüs alındı, Latin Krallığı kuruldu. I. Kılıçarslan Anadolu’da direniş gösterdi.
II. Haçlı Seferi (1147–1149): Urfa’nın kaybı üzerine düzenlendi. Başarısız. Anadolu’da Danişmentliler ve Selçuklular durdurdu.
III. Haçlı Seferi (1189–1192): Selahaddin Eyyubi’nin Kudüs’ü geri alması (1187) üzerine düzenlendi. Başarısız. Kudüs Müslümanlarda kaldı.
IV. Haçlı Seferi (1202–1204): En yıkıcı sefer. Venedik’in yönlendirmesiyle İstanbul işgal edildi, Latin İmparatorluğu kuruldu. Bizans geçici olarak yıkıldı.
Diğer seferler (V–VIII): Genellikle başarısız. 1291’de Akka’nın düşüşüyle Haçlı varlığı sona erdi.
Sonuçları:
Dinî: Kudüs Müslümanlarda kaldı, Papa’nın otoritesi sarsıldı, Ortodoks-Katolik ayrılığı derinleşti.
Siyasi: Feodalite zayıfladı, merkezî krallıklar güçlendi, Bizans zayıfladı, İtalyan şehirleri güçlendi.
Ekonomik: Akdeniz ticareti canlandı, burjuva güçlendi, para ekonomisi yaygınlaştı.
Kültürel: Doğu-Batı etkileşimi arttı, kâğıt-matbaa-pusula-barut Batı’ya taşındı, Rönesans’a zemin hazırlandı.
Türk tarihi açısından önemi: Anadolu’nun Türkleşmesi hızlandı, Selahaddin Eyyubi öne çıktı, Bizans zayıfladı.
İLK TÜRK DEVLETLERİ
Dönem: MÖ 220 – MS 840
Başlıca devletler: Asya Hun, Batı Hun, Avrupa Hun, I. ve II. Göktürk, Uygur
Diğerleri: Kırgızlar, Hazarlar, Bulgarlar, Avarlar, Peçenekler, Kumanlar (Kıpçaklar)
İLK TÜRK DEVLETLERİNİN ORTAK ÖZELLİKLERİ
Göçebe (konargöçer) yaşam: Hayvancılık ve avcılık temel geçim kaynağı.
Boylar federasyonu: Devlet, farklı boyların birleşmesiyle oluşur.
Kut anlayışı: Yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılır.
İkili teşkilat: Devlet doğu ve batı olarak ikiye ayrılır; doğu daha üstündür.
Kurultay (Toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis.
Ordu-millet anlayışı: Her Türk erkeği asker sayılır.
Töre: Yazısız hukuk kuralları.
Din: Gök Tanrı inancı, Şamanizm, atalar kültü, tabiat kültleri.
Yazı: Göktürkler kendi alfabelerini kullandı (Orhun Yazıtları).
Ekonomi: Hayvancılık, ticaret, madencilik; Uygurlar döneminde tarım.
ASYA HUN DEVLETİ (BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU)
Kuruluş: MÖ 220, Ötüken merkezli
Kurucu: Teoman (Tuman)
Önemli hükümdarlar:
Teoman: İlk hükümdar. Çin ile mücadele etti. Çin Seddi’nin yapılmasına neden oldu.
Mete Han (MÖ 209–174): En güçlü hükümdar. Orduyu onluk sisteme göre düzenledi (10, 100, 1000, 10.000). Çin’i vergiye bağladı. İlk Türk devlet teşkilatını kurdu. Kut ve ikili teşkilat onun döneminde sistemleşti. Çin ile ilk yazılı antlaşma yapıldı.
Özellikleri: Orta Asya’da kurulan ilk Türk devleti. Göçebe yaşam. Ordu-millet anlayışı. İpek Yolu kontrolü.
Yıkılış: Çin entrikaları, boy çatışmaları, taht kavgaları. MS 48’de Doğu ve Batı Hun olarak ikiye ayrıldı.
BATI HUN DEVLETİ
Kuruluş: MS 48, Asya Hun’un ikiye ayrılmasıyla
Özellikleri: Çin’in kontrolü altına girdi. Göktürkler tarafından yıkıldı (MS 216 civarı). Bağımsız hareket edemedi.
AVRUPA HUN DEVLETİ
Kuruluş: MS 375, Kavimler Göçü ile Avrupa’ya gelen Hunlar
Önemli hükümdarlar:
Balamir: Hunların Avrupa’ya girişini başlattı. Kavimler Göçü’nü başlattı (375).
Uldız: Batı Roma ile ilişkileri geliştirdi. Doğu Roma’ya baskı yaptı.
Attila (434–453): En güçlü hükümdar. “Tanrı’nın Kırbacı” olarak anılır. Doğu Roma’yı vergiye bağladı. Batı Roma’ya sefer düzenledi. Roma’yı kuşattı; Papa’nın ricasıyla geri döndü. Attila’nın ölümü (453) ile devlet zayıfladı.
Özellikleri: Kavimler Göçü’nü başlattı. Avrupa’nın siyasi yapısını değiştirdi. Feodalite’nin doğuşuna zemin hazırladı. Roma’nın yıkılışını hızlandırdı.
Yıkılış: Attila’nın ölümünden sonra taht kavgaları. 469’da yıkıldı.
I. GÖKTÜRK DEVLETİ
Kuruluş: MS 552, Ötüken merkezli
Kurucu: Bumin Kağan
Önemli hükümdarlar:
Bumin Kağan (552–553): Devleti kurdu. Avar Devleti’ni yıktı. “Türk” adını ilk kez devlet adı olarak kullandı.
İstemi Yabgu (552–576): Batı kanadının yöneticisi. İpek Yolu ticaretini kontrol etti. Bizans ile ilişkiler kurdu.
Mukan Kağan (553–572): Devleti en geniş sınırlara ulaştırdı. Çin’i vergiye bağladı.
Özellikleri: “Türk” adını ilk kez kullanan devlet. İlk Türk alfabesini kullandılar (Orhun Yazıtları). İkili teşkilat (Doğu-Batı). İpek Yolu kontrolü. Bizans, Sasani, Çin ile ilişkiler.
Yıkılış: Çin entrikaları, taht kavgaları, boy çatışmaları. MS 630’da Doğu Göktürk, MS 659’da Batı Göktürk yıkıldı. Çin esareti dönemi başladı (630–681).
II. GÖKTÜRK DEVLETİ (KUTLUK DEVLETİ)
Kuruluş: MS 681
Kurucu: Kutluk (İlteriş) Kağan
Önemli hükümdarlar:
Kutluk (İlteriş) Kağan (681–691): Çin esaretini sona erdirdi. Devleti kurdu.
Kapgan Kağan (691–716): Devleti en geniş sınırlara ulaştırdı. Çin’i yeniden vergiye bağladı.
Bilge Kağan (716–734): Orhun Yazıtları’nı diktirdi. Kültigin ve Tonyukuk ile yönetti.
Kültigin (731): Bilge Kağan’ın kardeşi. Askerî deha. Kültigin Yazıtı onun adına.
Tonyukuk (725): Bilge Kağan’ın veziri. Tonyukuk Yazıtı onun adına.
Özellikleri: Orhun Yazıtları bu döneme ait. Türk adı ve alfabesi kullanıldı. Çin esareti sona erdi. Millî benlik vurgusu.
Yıkılış: MS 744’te Uygurlar tarafından yıkıldı.
UYGUR DEVLETİ
Kuruluş: MS 744, Ötüken merkezli
Kurucu: Kutluk Bilge Kül Kağan
Özellikleri:
Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti.
Mani dinini kabul ettiler.
Matbaa ve kâğıdı kullandılar.
Minyatür sanatı gelişti.
Tarım ve ticaretle uğraştılar.
Şehirler kurdular (Karabalgasun, Beşbalık).
18 harfli Uygur alfabesini kullandılar.
Mani ve Budizm dinlerini benimsediler.
Yıkılış: MS 840’ta Kırgızlar tarafından yıkıldı.
DİĞER TÜRK DEVLETLERİ
Kırgızlar: Uygur Devleti’ni yıktılar (840). Yenisey Yazıtları onlara ait. Göçebe yaşadılar.
Hazarlar: Karadeniz’in kuzeyinde kuruldular. Museviliği kabul ettiler. Ticaretle uğraştılar. Göktürklerin devamı sayılırlar.
Bulgarlar: İkiye ayrılır: Volga Bulgarları İslamiyet’i kabul etti; Tuna Bulgarları Slavlaştı.
Avarlar: Orta Avrupa’da kuruldular. Göktürkler tarafından yıkıldılar. Slavları etkilediler.
Peçenekler: Karadeniz’in kuzeyinde yaşadılar. Bizans ile mücadele ettiler. Malazgirt Savaşı’nda Bizans ordusunda yer aldılar.
Kumanlar (Kıpçaklar): Karadeniz’in kuzeyinde yaşadılar. Codex Cumanicus onlara ait. Ruslar ve Bizans ile mücadele ettiler.
TÜRK KÜLTÜR VE MEDENİYETİ
Devlet Yönetimi
Kut: Yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verilmesi. Babadan oğula geçer. Taht kavgalarının nedeni.
İkili Teşkilat: Devlet doğu ve batı olarak ikiye ayrılır. Doğu üstündür. Batıyı Yabgu yönetir.
Kurultay (Toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis. Son söz hükümdara ait.
Töre: Yazısız hukuk kuralları. Hükümdar da töreye uymak zorunda.
Hükümdar unvanları: Kağan, Han, Yabgu, İlteriş, Bilge, Kutluk.
Görevliler: Ayguci (vezir), buyruk (bakan), tudun (vali), şad (askerî vali).
Ordu Teşkilatı
Ordu-millet anlayışı: Her Türk erkeği asker sayılır. Kadınlar da savaşabilir (Tomris Hatun).
Onluk sistem: Mete Han kurdu. 10, 100, 1000, 10.000 kişilik birlikler. Günümüz ordularının temeli.
Turan taktiği: Sahte geri çekilme ile düşmanı pusuya düşürme.
Hukuk
Yargu: Mahkeme. Yargucu: Hâkim.
Kurultay aynı zamanda yüksek mahkeme.
Kısasa kısas bazı durumlarda uygulanır.
Kolektif ceza: Aile veya boy da cezalandırılabilir.
Ekonomi
Hayvancılık: Temel geçim kaynağı. At, koyun, sığır, deve.
İpek Yolu: En önemli ticaret yolu. Türkler kontrol için mücadele etti.
Takas yaygın, para kullanımı sınırlı.
UYGURLAR
Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti; tarımla uğraştı.
Madencilik: Demir, bakır, altın, gümüş işlendi. Demir silah yapımında kullanıldı.
Din ve İnanış
Gök Tanrı: Türklerin millî dini. Tek tanrılı inanış.
Şaman (Kam): Din adamı. Ruhlarla iletişim kurar, hastaları iyileştirir.
Atalar Kültü: Ölen atalara saygı. Kurgan (mezar) ve balbal (mezar taşı).
Tabiat Kültleri: Dağ, su, ateş, ağaç, güneş kutsal.
Mani dini: Uygurlar kabul etti. Budizm: Uygurlar arasında yayıldı. Musevilik: Hazarlar kabul etti. İslamiyet: Karahanlılar döneminde kabul edildi.
Sanat ve Edebiyat
Destanlar: Oğuz Kağan (Hunlar), Ergenekon (Göktürkler), Türeyiş ve Göç (Uygurlar), Alp Er Tunga ve Şu (Saka Türkleri).
Orhun Yazıtları: II. Göktürk’e ait, Türklerin ilk yazılı belgesi.
Yenisey Yazıtları: Kırgızlara ait.
Kültigin, Tonyukuk, Bilge Kağan Yazıtları: II. Göktürk dönemi.
Mimari: Kurgan (mezar), balbal (mezar taşı), otağ (hükümdar çadırı), ordu (şehir).
Minyatür: Uygurlar geliştirdi. Halı-kilim: En eski sanatlar.
Sosyal Hayat
Aile: En önemli sosyal birim. Baba otorite sahibi; kadın da söz sahibi.
Kadın hakları: Savaşa katılabilir, yönetimde söz sahibi (Hatun), mirastan pay alır, kocasını boşayabilir.
Göçebe yaşam: Çadır (yurt) temel barınak. At vazgeçilmez.
Giyim: Deri, kürk, keçe. Kaftan, çizme, külah.
Beslenme: Et, süt, yoğurt, peynir, kımız (at sütü).
İSLAM MEDENİYETİNİN DOĞUŞU
İslamiyet Öncesi Arap Yarımadası
Coğrafya: Çöl, vaha, kervan yolları. Hicaz (Mekke-Medine), Yemen (verimli), Necid (yayla).
Sosyal yapı: Kabilecilik (asabiyet), kan davaları, kadınlara değer verilmemesi, kölelik. Bedevi (göçebe) ve Hadari (yerleşik).
Ekonomi: Ticaret (Mekke merkez), hayvancılık, tarım, faizcilik, panayırlar (Ukaz).
Din: Putperestlik (Kabe’de 360 put), Haniflik, Yahudilik, Hristiyanlık, Mecusilik.
Coğrafya: Çöl, vaha, kervan yolları. Hicaz (Mekke-Medine), Yemen (verimli), Necid (yayla).
Cahiliye Dönemi: Ahlaki çöküş, kız çocuklarının diri diri gömülmesi, putperestlik, şiir-edebiyat gelişmiş.
Önemli şehirler: Mekke (Kabe), Medine (Yesrib), Taif, Yemen, Necran.
Önemli kabileler: Kureyş (Hz. Muhammed’in kabilesi), Evs-Hazrec, Beni Kaynuka-Nadir-Kurayza (Yahudi).
İslamiyet’in Doğuşu ve Yayılışı
Hz. Muhammed Dönemi (610–632):
610: İlk vahiy (Hira Mağarası).
622: Hicret (Mekke’den Medine’ye). İslam devleti kuruldu.
624: Bedir (ilk zafer).
625: Uhud (kısmi yenilgi).
627: Hendek.
630: Mekke’nin Fethi.
632: Veda Haccı ve vefat.
Dört Halife (632–661):
Hz. Ebubekir: İlk halife, Kur’an toplandı.
Hz. Ömer: Fetihler hızlandı (İran, Suriye, Mısır, Kudüs).
Hz. Osman: Kur’an çoğaltıldı, ilk donanma.
Hz. Ali: İç karışıklıklar (Cemel, Sıffin), halifelik Emevilere geçti.
EMEVİLER (661–750):
Muaviye kurdu, başkent Şam. Saltanat. Arap milliyetçiliği (mevali ayrımcılığı). İspanya’ya fetihler. Kerbela (680). 750’de Abbasiler yıktı.
ABBASİLER (750–1258):
Ebu Müslim kurdu, başkent Bağdat. Eşitlikçi yönetim. Bilim-kültür altın çağı. Beytü’l-Hikme. Türkler orduda yükseldi. 1258’de Moğollar yıktı.
İslam Medeniyetinin Özellikleri
Din: Tevhid (tek tanrılı).
Hukuk: Kur’an, Sünnet, İcma, Kıyas.
Bilim: Matematik, astronomi, tıp, kimya, felsefe.
Sanat: Mimari (cami, medrese, saray), hat, minyatür, edebiyat.
Dil: Arapça ortak dil.
Hoşgörü: Farklı din ve kültürlere karşı (özellikle Abbasiler).
Tercüme: Antik Yunan ve Doğu eserleri Arapçaya çevrildi, Avrupa’ya aktarıldı.
Ticaret: İslam coğrafyası Doğu-Batı ticaretinin merkezi.
DÖRT HALİFE DÖNEMİ (632–661)
Dört Halife Dönemi’nin diğer adı: Cumhuriyet Dönemi veya Hulefa-i Raşidin.
En önemli özelliği: Halifeler seçimle başa gelmiştir; saltanat yoktur.
Hz. Ebubekir (632–634):
İlk halifedir.
Ridde Olayları (dinden dönme isyanları) bastırıldı.
Yalancı peygamberler etkisiz hale getirildi.
Kur’an-ı Kerim kitap haline getirildi (Zeyd bin Sabit başkanlığında).
Hz. Ömer (634–644):
Fetihler hızlandı: Suriye, Filistin, Mısır, Irak, İran.
Kudüs fethedildi (636).
Yermük Savaşı (636): Bizans yenildi.
Nihavend Savaşı (642): Sasani Devleti yıkıldı.
Divan teşkilatı kuruldu.
İkta sistemi uygulanmaya başlandı.
Ordugâh şehirler kuruldu (Kufe, Basra, Fustat).
Adli teşkilat kuruldu (kadılar tayin edildi).
Hicri Takvim kabul edildi (622 hicreti başlangıç).
Posta teşkilatı kuruldu.
Vergi sistemi düzenlendi (haraç, cizye).
“Adil Ömer” olarak anılır; kendi oğlunu bile cezalandırdı.
Hz. Osman (644–656):
Kur’an çoğaltıldı; resmî Mushaf hazırlandı (Mushaf-ı Osmanî).
İlk İslam donanması kuruldu.
Kıbrıs fethedildi (654).
Zatü’s-Savari Savaşı (655): Bizans ile deniz savaşı.
İç karışıklıklar (fitne) başladı; 656’da şehit edildi.
Hz. Ali (656–661):
Cemel Vakası (656): Hz. Ali ile Hz. Ayşe, Talha, Zübeyr arasında.
Sıffin Savaşı (657): Hz. Ali ile Muaviye arasında; Hakem Olayı ile çözülemedi.
Hariciler: Hz. Ali’den ayrılan aşırı grup; Hz. Ali’yi şehit ettiler (661).
Başkenti Kufe’ye taşıdı.
Dört Halife Dönemi’nin önemi: İslamiyet Arap Yarımadası dışına çıktı. Devlet teşkilatı kuruldu. Kur’an korundu. 661’de Hz. Ali’nin şehit edilmesiyle Emeviler Dönemi başladı.
EMEVİ VE ABBASİ DEVLETLERİ
Emeviler (661–750)
Kurucu: Muaviye bin Ebu Sufyan.
Başkent: Şam.
En önemli özelliği: Saltanat sistemi (babadan oğula geçiş). Halifelik saltanata dönüştü.
Kerbela Olayı (680): Hz. Hüseyin, Yezid’in halifeliğini kabul etmedi; Kerbela’da şehit edildi. Şii-Sünni ayrılığı derinleşti.
Arap milliyetçiliği: Mevali (Arap olmayan Müslümanlar) ikinci sınıf sayıldı. Bu, Türklerin İslamiyet’e mesafeli yaklaşmasına neden oldu.
Fetihler: Kuzey Afrika (Tunus, Cezayir, Fas), İspanya (711, Tarık bin Ziyad), Orta Asya (Maveraünnehir, Horasan), Sind (Hindistan’ın kuzeybatısı). İstanbul kuşatıldı; başarısız.
İlk İslam parası Emeviler döneminde basıldı.
Arapça resmî dil ilan edildi.
İlk İslam mimari eserleri: Kubbetü’s-Sahra (Kudüs), Şam Emevi Camii, Kurtuba Camii (Endülüs).
Yıkılış: 750’de Zap Suyu Savaşı ile Abbasiler tarafından yıkıldı. Endülüs Emevileri (756–1031) İspanya’da varlığını sürdürdü.
Abbasiler (750–1258)
Kurucu: Ebu’l-Abbas es-Saffah.
Başkent: Önce Kufe, sonra Bağdat.
En önemli özelliği: Eşitlikçi yönetim. Arap olmayan Müslümanlara eşit davranıldı.
Türkler orduda ve yönetimde önemli görevler aldı.
Talas Savaşı (751): Türk-Arap ilişkilerinde dönüm noktası. Kâğıt, matbaa, barut, pusula Çin’den İslam dünyasına, oradan Avrupa’ya yayıldı.
Bilim ve kültürün altın çağı: Beytü’l-Hikme (Bilgelik Evi) kuruldu. Antik Yunan, Hint ve Pers eserleri Arapçaya çevrildi. Harezmi (cebir), İbn-i Sina (tıp), Farabi (felsefe) yetişti.
Sanat ve mimari: Cami, medrese, saray, kütüphane. Samarra Şehri kuruldu. Hat sanatı, minyatür gelişti. Bin Bir Gece Masalları bu döneme ait.
Yıkılış: 1258’de Moğollar Bağdat’ı işgal ederek Abbasileri yıktı.
TÜRKLERİN İSLAMİYET’İ KABULÜ
İlk temas: Hz. Ömer döneminde (634–644), Horasan ve Maveraünnehir’de.
Emeviler dönemi: Arap milliyetçiliği nedeniyle Türkler İslamiyet’e mesafeliydi. İlişkiler genellikle savaş şeklindeydi.
Abbasiler dönemi: Eşitlikçi politika ile ilişkiler yumuşadı. Türkler kitleler halinde İslamiyet’i kabul etmeye başladı.
Talas Savaşı (751): Dönüm noktası. Türk-Arap ittifakı güçlendi. Türklerin İslamiyet’i kabul süreci hızlandı.
İslamiyet’i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti: Karahanlılar (840–1212).
İlk Müslüman Karahanlı hükümdarı: Satuk Buğra Han (Abdülkerim).
Kabul Nedenleri:
Dinî: Tevhid inancının Gök Tanrı inancıyla benzerliği. Ahlaki değerlerin töre ile uyumu. Ahiret inancının paralelliği.
Siyasi: Emevilerin Arap milliyetçiliği (uzaklaştırıcı). Abbasilerin eşitlikçi politikası (yakınlaştırıcı). Talas Savaşı ittifakı. Çin baskısı. İslam dünyasıyla iş birliği ihtiyacı.
Ekonomik: İslam dünyasıyla ticaret. İpek Yolu. Vergi avantajı (cizye, haraç).
Sosyal: İslamiyet’in eşitlikçi yapısı. Ümmet anlayışı. Köleliği azaltmaya yönelik politikalar. Cihat anlayışının savaşçı kimlikle örtüşmesi.
Kabul Süreci:
Bireysel kabul (7.–8. yy): Ticaret kervanları, savaş esirleri, Abbasilerin ordusundaki Türkler aracılığıyla. Yavaş yayıldı.
Kitlesel kabul (9.–10. yy): Abbasiler döneminde hızlandı. Karahanlılar resmî din ilan etti.
Resmî din kabulü (10. yy): Karahanlılar İslamiyet’i resmî din ilan etti. Türk-İslam sentezi oluşmaya başladı.
Türk-İslam Sentezi:
Türk kültüründen İslam’a geçenler: Cihan hâkimiyeti → cihat. Töre → İslam hukukuyla birlikte. Kut → halifelik/sultanlık. Ordu-millet → cihat/gazilik. Kurultay → divan.
İslam’dan Türk kültürüne geçenler: Arap alfabesi. İslam hukuku. Cami, medrese, kervansaray. Arapça ve Farsça etkisi. İslami ilimler.
Sonuçları:
Dinî: Türkler kitleler halinde Müslüman oldu. İslam dünyasının liderliği zamanla Türklere geçti. Mezhep farklılıkları (Sünnilik, Şiilik) görüldü.
Siyasi: Türk-İslam devletleri kuruldu (Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular). Abbasiler Türk askerî gücünden yararlandı. Türkler İslam dünyasının koruyucusu oldu. Haçlı Seferleri’ne karşı İslam dünyası Türkler tarafından savunuldu.
Kültürel: Türk-İslam sentezi oluştu. Arap alfabesi kullanıldı. İslami ilimler eğitime girdi. Cami, medrese, kervansaray mimariye girdi. Türk dili Arapça ve Farsça’dan etkilendi.
Ekonomik: İpek Yolu ticareti gelişti. Para ekonomisi yaygınlaştı. Vergi sistemi düzenlendi.
İLK TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ
Karahanlılar (840–1212)
İlk Türk-İslam devleti.
Kurucu: Bilge Kül Kadır Han. Merkez: Balasagun, Kaşgar, Semerkant.
İlk Müslüman hükümdar: Satuk Buğra Han (Abdülkerim). İslamiyet’i resmî din ilan etti. Türk-İslam sentezinin ilk temsilcisi. El-Evvel unvanı.
En güçlü hükümdar: Yusuf Kadir Han. Kutadgu Bilig’i yazdırdı.
Tamgaç Buğra Han: Divanü Lugati’t-Türk’ü yazdırdı. İlk medrese Semerkant’ta açıldı.
Özellikleri: İkili teşkilat (Doğu-Batı), kut anlayışı devam etti. Arapça-Farsça yanında Türkçe de kullanıldı. İlk Türk-İslam eserleri bu dönemde yazıldı.
Yıkılış: 1042’de Doğu-Batı Karahanlı olarak ayrıldı. 1212’de Harzemşahlar yıktı.
Gazneliler (963–1187)
Kurucu: Alptigin. Merkez: Gazne. Köken: Türk askerî köleler (memlükler).
Gerçek kurucu: Sebük Tigin.
En güçlü hükümdar: Gazneli Mahmud. Sultan unvanını ilk kullanan Türk hükümdarı. Hindistan’a 17 sefer. İslamiyet’i Hindistan’da yaydı. Biruni ve Firdevsi’yi korudu.
Özellikleri: Sünnilik resmî mezhep. Saray dili Farsça. Gulam sistemi en etkin kullanıldı.
Kültür: Biruni (astronomi, matematik, coğrafya) – Kitabü’t-Tahkik, El-Kanunü’l-Mesudi. Firdevsi – Şehname.
Yıkılış: 1040 Dandanakan Savaşı’nda Selçuklulara yenildi. 1187’de Gurlular yıktı.
BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ (1037–1194)
Kurucu: Tuğrul ve Çağrı Bey. Merkez: Nişabur, Rey, İsfahan. Köken: Oğuzların Kınık boyu.
Tuğrul Bey (1037–1063): İlk hükümdar. Dandanakan (1040) ile Gaznelileri yendi. Abbasi halifesini Büveyhoğulları’ndan kurtardı. “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” unvanı.
Alparslan (1063–1072): Malazgirt Savaşı (1071) ile Bizans’ı yendi. Anadolu’nun kapılarını Türklere açtı. “Sultan-ı Âzam” unvanı.
Melikşah (1072–1092): En geniş sınırlar. Celali Takvim hazırlatıldı. Nizamülmülk vezir. İsfahan başkent.
Sencer (1118–1157): Son güçlü hükümdar. Katvan Savaşı (1141)’nda Karahitaylara yenildi.
Özellikleri: En geniş Türk-İslam devleti. Sünnilik resmî mezhep. İkta sistemi sistemleşti. Nizamiye Medreseleri kuruldu. Anadolu’nun Türkleşmesi başladı.
Kültür: Nizamülmülk – Siyasetname. Ömer Hayyam – Rubailer, Celali Takvim. İmam Gazali – İhyaü Ulumi’d-Din.
Yıkılış: 1194’te Harzemşahlar yıktı. Anadolu Selçuklu ve Suriye Selçukluları devam etti.
Diğer Türk-İslam Devletleri
Tolunoğulları (868–905): Mısır’da kurulan ilk Türk-İslam devleti. Ahmet Tolun kurdu. 905’te Abbasiler yıktı.
İhşidiler (935–969): Mısır’da kuruldu. Muhammed bin Togaç kurdu. 969’da Fatımiler yıktı.
Samanoğulları (819–1005): Türk kökenli değil ama Türk-İslam kültürüne katkı büyük. Buhara-Semerkant merkezli. Karahanlılar yıktı.
Itil (Volga) Bulgarları (922): İslamiyet’i kabul eden ilk Türk topluluklarından. İbn Fadlan seyahatnamesinde bahsetti.
İlk Türk-İslam Eserleri ve Bilim İnsanları
Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacip. İlk siyasetname, ilk mesnevi.
Divanü Lugati’t-Türk: Kaşgarlı Mahmud. İlk Türkçe sözlük, ilk dil bilgisi.
Atabetü’l-Hakayık: Edip Ahmet Yükneki. İlk öğretici eser.
Divan-ı Hikmet: Ahmet Yesevi. İlk tasavvufi eser.
Siyasetname: Nizamülmülk. Selçuklu devlet yönetimi.
Şehname: Firdevsi. İran destanı.
Rubailer: Ömer Hayyam. Matematik, astronomi, edebiyat.
Biruni: Astronomi, matematik, coğrafya. Kitabü’t-Tahkik, El-Kanunü’l-Mesudi.
İbn-i Sina: Tıp, felsefe. El-Kanun fi’t-Tıb.
Farabi: Felsefe. İhsaü’l-Ulum.
Harezmi: Matematik. Cebir.
Gazali: Din, felsefe. İhyaü Ulumi’d-Din.
İLK TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET
Devlet Yönetimi
Hükümdar: Hem siyasi hem dinî lider. Unvanlar: Han, Sultan, Sultan-ı Âzam.
Kut anlayışı devam etti.
Divan çeşitleri: Divan-ı Vezaret (vezir başkanlığı), Divan-ı İnşa (yazışma), Divan-ı İstifa (maliye), Divan-ı Arz (askerlik), Divan-ı Mezalim (adalet).
Vezir: Hükümdardan sonra en yetkili. Nizamülmülk ünlü vezir.
İkta sistemi: Toprak yönetimi ve vergi toplama. İlk kez Büyük Selçuklular’da sistemleşti. Osmanlı’daki karşılığı: Tımar.
Ordu Teşkilatı
Ordu-millet anlayışı devam etti.
Gulam sistemi: Kölelerin asker olarak yetiştirilmesi. Gazneliler ve Selçuklular kullandı. Gazneli Mahmud en etkin kullanan.
İkta askerleri: İkta sahiplerinin beslediği askerler.
Süvari temel güç. Fil ordusu: Gazneliler ve Selçuklular.
Hukuk
Şer’i hukuk: Kur’an, Sünnet, İcma, Kıyas. Kadılar uygular.
Örfi hukuk (töre): Devlet yönetimi, vergi, askerlik, ceza. Sultan koyar.
Divan-ı Mezalim: Hükümdarın başkanlık ettiği yüksek mahkeme.
Muhtesip: Çarşı-pazar denetimi. Şıhne: Asayiş.
Ekonomi
İpek Yolu en önemli ticaret yolu. Kervansaraylar kuruldu.
Tarım: Buğday, arpa, pirinç, pamuk. İkta ile üretim arttı.
Hayvancılık: At, koyun, sığır, deve.
Vergiler: Öşür (Müslümanlardan 1/10), Haraç (gayrimüslimlerden), Cizye (gayrimüslim erkeklerden askerlik muafiyeti), Zekât (Müslümanların 1/40’ı).
Din ve İnanış
Sünnilik resmî mezhep. Abbasi halifesi ile iyi ilişkiler. Şiilik ile mücadele.
Tasavvuf: Ahmet Yesevi – Divan-ı Hikmet, ilk Türk tasavvuf şairi. Yesevilik tarikatı.
Gayrimüslimler: Dinî özgürlük. Cizye vergisi.
Sanat ve Mimari
Cami: Gazne Ulu Camii, İsfahan Mescid-i Cuma.
Medrese: Nizamiye Medreseleri (Nizamülmülk kurdu). İlk medrese Semerkant’ta (Karahanlılar).
Kervansaray: Ribat-ı Melik.
Türbe: Sultan Sencer Türbesi. Kümbet: Karahanlı kümbetleri.
Süsleme: Hat, minyatür, tezhip, çini, kabartma.
Sosyal Hayat
Aile: En önemli birim. Baba otorite. Kadın: Savaşta, yönetimde, ticarette aktif. Mirastan pay alır, kocasını boşayabilir.
Giyim: Deri, kürk, keçe, ipek. Kaftan, çizme, külah.
Beslenme: Et, süt, yoğurt, peynir, kımız. Pilav, kebap, börek.
Şehirler: Balasagun, Kaşgar, Gazne, Nişabur, İsfahan, Bağdat. Cami, medrese, kervansaray, çarşı, hamam, saray.
MALAZGİRT SAVAŞI (1071)
Tarih: 26 Ağustos 1071
Yer: Malazgirt (Muş)
Taraflar: Büyük Selçuklu (Alparslan) — Bizans (Romanos IV Diogenes)
Sonuç: Kesin Selçuklu zaferi.
En önemli sonucu: Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı. Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması başladı.
Nedenleri:
Siyasi: Bizans’ın Anadolu’yu Türklerden temizleme isteği. Selçukluların Anadolu’ya yerleşme isteği. Abbasi halifesinin Selçukluları desteklemesi.
Askerî: Selçuklu akınlarının Bizans’ı endişelendirmesi. Bizans’ın büyük orduyla saldırıya geçmesi.
Ekonomik: Anadolu’nun zenginlikleri. İpek Yolu’nun kontrolü. Bizans’ın vergi kaynaklarını koruma isteği.
Savaşın kazanılmasında etkili olanlar:
Alparslan’ın askerî dehası (hilal taktiği).
Selçuklu ordusunun disiplini.
Bizans ordusunun paralı askerlerden oluşması (sadakat zayıf).
Peçenek ve Uz Türklerinin Selçuklu tarafına geçmesi.
Bizans’ın iç karışıklıkları.
Alparslan’ın savaş öncesi beyaz kefen giymesi (moral).
Sonuçları:
Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı.
Anadolu’da ilk Türk beylikleri kuruldu: Danişmentliler, Saltuklular, Mengücekliler, Artuklular, Çaka Beyliği.
Anadolu Selçuklu Devleti’nin temelleri atıldı (1075, İznik’in fethi).
Haçlı Seferleri’nin nedenlerinden biri oldu.
İslamiyet Anadolu’da hızla yayıldı.
İpek Yolu’nun Anadolu’dan geçen kısmı Türklerin kontrolüne geçti.
MALAZGİRT SONRASI ANADOLU’DA KURULAN İLK TÜRK BEYLİKLERİ
Danişmentliler: Danişment Gazi. Sivas, Tokat, Kayseri. En güçlü beylik. Haçlılarla mücadele etti.
Saltuklular: Saltuk Bey. Erzurum, Kars. Anadolu’nun ilk Türk beyliklerinden.
Mengücekliler: Mengücek Gazi. Erzincan, Divriği. Divriği Ulu Camii.
Artuklular: Artuk Bey. Mardin, Diyarbakır. Güneydoğu Anadolu.
Çaka Beyliği: Çaka Bey. İzmir. İlk Türk denizci beyliği. İlk Türk donanmasını kurdu.
ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ (1075–1308)
Kurucu: Kutalmışoğlu Süleyman Şah.
Kuruluş: 1075 (İznik’in fethi).
İlk başkent: İznik. Son başkent: Konya.
Yıkılış: 1308 (Moğol baskısı ve beyliklerin bağımsızlaşması).
Önemi: Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması sürecini tamamladı. Osmanlı’nın kurulmasına zemin hazırladı.
Önemli Hükümdarlar:
Kutalmışoğlu Süleyman Şah (1075–1086): Kurucu. İznik’i fethetti. 1086’da Suriye seferinde öldü.
I. Kılıçarslan (1092–1107): I. Haçlı Seferi’ne karşı mücadele etti. 1097’de İznik’i kaybetti; başkenti Konya’ya taşıdı.
I. Mesud (1116–1155): Devleti toparladı. Danişmentlileri kontrol altına aldı.
II. Kılıçarslan (1155–1192): 1176 Miryokefalon Savaşı’nda Bizans’ı yendi. Anadolu’nun kesin olarak Türk yurdu olduğunu kanıtladı.
I. Gıyaseddin Keyhüsrev (1192–1196, 1205–1211): 1207’de Antalya’yı fethetti. Denizcilik başladı.
I. İzzeddin Keykavus (1211–1220): 1214’te Sinop’u fethetti. Karadeniz ticareti Türklerin eline geçti.
I. Alaeddin Keykubad (1220–1237): En güçlü hükümdar. Alanya’yı fethetti (1221). Kubadabad Sarayı. Kervansaraylar. Yassıçemen Savaşı (1230)’nda Harzemşahları yendi.
II. Gıyaseddin Keyhüsrev (1237–1246): 1243 Kösedağ Savaşı’nda Moğollara yenildi.
Kösedağ Savaşı (1243):
Anadolu Selçuklu ile Moğollar arasında.
Selçuklular ağır yenildi.
Moğollara vergi ödenmeye başlandı.
Anadolu’da Türk beylikleri bağımsız hareket etmeye başladı.
Devlet fiilen Moğol egemenliğine girdi.
1277’de Karamanoğlu Mehmet Bey Türkçeyi resmî dil ilan etti.
1308’de devlet tamamen yıkıldı.
ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ’NDE KÜLTÜR VE MEDENİYET
Devlet Teşkilatı
Hükümdar (Sultan): Hem siyasi hem dinî lider.
Vezir: Hükümdardan sonra en yetkili.
Divan çeşitleri: Divan-ı Vezaret, Divan-ı İnşa, Divan-ı İstifa, Divan-ı Arz, Divan-ı Mezalim.
Naip: Hükümdarın yokluğunda devleti yönetir.
Emir-i Dad: Adalet işlerinden sorumlu.
Taşra: Eyaletler melikler (şehzadeler) tarafından yönetilir. Kadılar adalet, muhtesipler çarşı-pazar, subaşılar asayiş.
İkta sistemi: Toprak yönetimi ve vergi toplama. Osmanlı’daki karşılığı: Tımar.
Ordu
Hassa Ordusu: Hükümdarın özel ordusu (gulamlar + ücretli askerler).
İkta Askerleri: İkta sahiplerinin beslediği askerler.
Türkmenler: Göçebe Türkmenler; savaşta orduya katılır.
Gulamlar: Sarayda eğitilen köleler.
Denizcilik: Antalya (1207) ve Sinop (1214) fetihleriyle gelişti. İlk Türk donanması Çaka Bey tarafından kuruldu.
Hukuk
Şer’i hukuk: Kur’an, Sünnet, İcma, Kıyas. Kadılar uygular.
Örfi hukuk (töre): Devlet yönetimi, vergi, askerlik, ceza. Sultan koyar.
Divan-ı Mezalim: Hükümdarın başkanlık ettiği yüksek mahkeme.
Emir-i Dad: Adalet işlerinden sorumlu.
Ekonomi
İpek Yolu en önemli ticaret yolu.
Kervansaraylar (özellikle I. Alaeddin Keykubad döneminde).
Antalya, Sinop, Alanya önemli liman şehirleri.
Yabancı tüccarlara düşük vergi (Venedik, Ceneviz).
Tarım: Buğday, arpa, pirinç, pamuk. İkta ile üretim arttı.
Hayvancılık: Türkmenlerin temel geçim kaynağı.
Vergiler: Öşür (Müslümanlardan 1/10), Haraç (gayrimüslimlerden), Cizye (gayrimüslim erkeklerden), Zekat, Gümrük.
Din ve Tasavvuf
Sünnilik resmî mezhep.
Mevlâna Celaleddin Rumi: Mesnevi. Mevlevilik tarikatının kurucusu.
Yunus Emre: İlahi türünün en büyük şairi. Tasavvufi şiirler.
Hacı Bektaş-ı Veli: Makalat. Bektaşilik tarikatının kurucusu.
Ahi Evran: Ahilik teşkilatının kurucusu.
Dil ve Edebiyat
Saray ve edebiyat dili: Farsça.
Bilim dili: Arapça.
Halk dili: Türkçe.
1277’de Karamanoğlu Mehmet Bey Türkçe’yi resmî dil ilan etti.
Eserler: Mevlana – Mesnevi (Farsça). Yunus Emre – Divan (Türkçe). Hacı Bektaş-ı Veli – Makalat (Türkçe).
Sanat ve Mimari
Cami: Alaeddin Camii (Konya).
Medrese: Karatay Medresesi, İnce Minareli Medrese.
Kervansaray: Sultanhanı, Alara Han.
Türbe: Mevlâna Türbesi.
Saray: Kubadabad Sarayı.
Darüşşifa: Gevher Nesibe Darüşşifası (Kayseri).
Süsleme: Çini, hat, minyatür, tezhip, kabartma, ahşap oymacılığı.
Eğitim
Medreseler: Karatay (İslami ilimler), İnce Minareli (hadis-tefsir).
Darüşşifalar: Gevher Nesibe (tıp eğitimi).
Ahilik: Esnaf ve zanaatkâr yetiştirme teşkilatı.
BEYLİKLER DÖNEMİ
Dönem: Kösedağ Savaşı (1243) sonrası başlar, 1308’de Anadolu Selçuklu tamamen yıkılınca beylikler bağımsız olur.
Diğer adı: Anadolu’da II. Beylikler Dönemi.
Önemi: Anadolu’nun Türkleşmesini tamamladı. Osmanoğulları öne çıkıp Osmanlı Devleti’ni kurdu.
Ortaya çıkış nedenleri:
Kösedağ Savaşı (1243) ve Moğol egemenliği.
Merkezî otoritenin zayıflaması.
Moğol baskısı (vergi, yerel yönetici atama).
Uç beyliklerinin güçlenmesi.
Türkmen göçleri.
Ekonomik ve sosyal çöküntü.
