1. ANLAM BAKIMINDAN SÖZCÜKLER
A. Gerçek (Temel / İlk) Anlam Sözcüğün zihinde uyandırdığı ilk ve en genel çağrışımdır. Sözlükteki birinci anlamı kapsar.
Ağız: İnsanda beslenmeyi ve seslerin çıkmasını sağlayan organ.
Örnek: Çocuk, dişindeki ağrı nedeniyle ağzını açmakta zorlanıyordu.
Boş: İçinde veya üstünde hiçbir şey bulunmayan, dolgu maddesi olmayan.
Örnek: Sınıftaki boş sıralara yeni gelen öğrenciler oturdu.
Pişmek: Ateşin ısısıyla yenecek duruma gelmek.
Örnek: Fırına verdiğimiz börekler yirmi dakikada güzelce pişti.
İncesi: Kalın veya geniş karşıtı; dar, boyuna oranla eni az olan.
Örnek: Masanın üzerine ince bir tül perde örtmüştü.
Kırılmak: Bir nesnenin sert bir etkiyle parçalanması, ayrılması.
Örnek: Yere düşen cam vazo aniden kırıldı.
Tatmak: Dil ile bir şeyin lezzetini almak.
Örnek: Yemeğin tuzuna bakmak için kaşığın ucuyla biraz tattı.
Yanmak: Ateş alarak tutuşmak, kül olmak.
Örnek: Ormandaki kurumuş odunlar kısa sürede yandu (yandı).
B. Yan Anlam Gerçek anlamdan tamamen kopmadan, biçimsel benzerlik veya işlevsel paralellik sebebiyle zamanla kazanılan ikincil anlamlardır.
Boğaz: Gerçekte yemek borusu ve soluk borusunun bulunduğu bölgedir; coğrafyada iki karayı ayıran dar deniz geçidi için yan anlamda kullanılır.
Örnek: Gemi, İstanbul boğazından geçmek için kılavuz kaptan bekliyordu.
Diş: İnsan ve hayvan ağzındaki çiğneme organıdır; cansız nesnelerin keskin veya çıkıntılı kısımları için yan anlam kazanır.
Örnek: Tarak kırıldığı için saçlarını taramakta zorlanıyordu, dişleri hep dökülmüştü.
Ağız: İnsan veya hayvan ağzı temel anlamıdır; cansız eşyaların giriş veya açıklık kısımları için yan anlamda kullanılır.
Örnek: Sürahinin ağzına küçük bir tülbent örtmüştü.
Kol: İnsanın omuzdan ele kadar olan uzvudur; eşyaların tutmaya veya destek olmaya yarayan uzantıları için yan anlamlıdır.
Örnek: Koltuğun sağ koluna kahvesini bıraktı.
Burun: İnsandaki koku alma organıdır; coğrafi şekillerde veya nesnelerde öne doğru sivrilen çıkıntılar için yan anlamda kullanılır.
Örnek: Vapur, sisler içinde yavaşça burundan dönerek iskeleye yanaştı.
Yüz: İnsanın baş kısmı (alın, göz, yanak vb.) temel anlamıdır; nesnelerin ön, üst veya görünen düz kısımları için yan anlamda kullanılır.
Örnek: Defterin boş yüzüne matematik problemlerini çözmeye başladı.
Taban: İnsan ayağının alt kısmıdır; nesnelerin alt, dayandığı veya yere basan bölümü için yan anlam kazanır.
Örnek: Ayakkabının tabanı epey aşındığı için yeni bir tane alması gerekiyordu.
C. Mecaz (Eğretileme) Anlam Sözcüğün gerçek ve yan anlamlarından tamamen sıyrılarak cümle bağlamında kazandığı soyut, benzetmeli ve yeni anlamdır.
Derin: Gerçekte tabanı aşağıda olan, sığ olmayan demektir; mecaz olarak bilgi, düşünce veya olaylar için “kapsamlı, ayrıntılı” anlamında kullanılır.
Örnek: Yazar, bu son romanında insanın iç dünyasına dair derin tespitlerde bulunmuş.
Tatlı: Damakta bıraktığı lezzet temel anlamıdır; mecaz olarak davranış, söz veya ses için “hoş, sevimli, etkileyici” anlamını kazanır.
Örnek: Küçücük kızın tatlı sözleri herkesin yüzünü güldürmüştü.
Kırılmak: Sert bir cismin parçalanması gerçek anlamıdır; mecaz olarak birinin sözünden veya davranışından gücenmek, incinmek demektir.
Örnek: Arkadaşının dün söylediği sert sözlere oldukça kırılmıştı.
Boş: İçinde eşya olmayan demektir; mecaz olarak “anlamsız, gereksiz, yararsız” anlamında kullanılır.
Örnek: Toplantı boyunca hep boş konuşmalarla vakit harcadılar.
Yanmak: Ateş alıp tutuşmak gerçek anlamıdır; mecaz olarak büyük bir özlem duymak, çok üzülmek veya mahvolmak demektir.
Örnek: Günlerdir evlatlarının hasretiyle tutuşup yanıyordu.
Pişmek: Yemeğin ateşle kıvama gelmesi gerçek anlamıdır; mecaz olarak bir insanin yaşam tecrübesi kazanarak olgunlaşması demektir.
Örnek: Hayatın zorlukları karşısında kısa sürede pişmiş, artık olaylara daha olgun bakıyordu.
Parlamak: Işık saçmak temel anlamıdır; mecaz olarak birdenbire öfkelenmek, parlayıp kükremek demektir.
Örnek: Müdür Bey eleştirileri duyunca aniden parladı, odadaki herkes sessizleşti.
D. Terim Anlam Bilim, sanat, spor, edebiyat veya belirli bir meslek alanına özgü kavramsallaşmış sözcüklerdir.
Perde (Tiyatro/Müzik): Günlük hayatta evlerde pencerelere takılan örtü anlamına gelirken; tiyatroda oyunun ana bölümlerinden her biri, müzikte ise seslerin incelik ve kalınlık derecesi demektir.
Örnek: İki perde süren tiyatro oyunu izleyicilerden büyük alkış aldı.
Kök (Matematik): Bitkinin toprağa tutunan kısmı gerçek anlamıdır; matematikte bir denklemi sağlayan sayı veya bir sayının kendisiyle çarpılmasıyla o sayıyı veren çarpan anlamında terimdir.
Örnek: Öğretmen tahtaya yazdırdığı ikinci dereceden denklemin köklerini buldurdu.
Armoni (Müzik): Müzikte birden fazla sesin kulağa hoş gelecek şekilde bir araya gelmesi ve uyum sağlamasıdır.
Örnek: Orkestranın çaldığı parçadaki armoni dinleyicileri adeta büyüledi.
Hâkim (Hukuk): Mahkemede adalet dağıtan, davalara bakan yargıç demektir.
Örnek: Duruşma salonuna giren hâkim, taraflardan savunmalarını istedi.
Boylam (Coğrafya): Başlangıç meridyeninin doğusundaki veya batısındaki herhangi bir yerin, bu meridyene olan açısal uzaklığıdır.
Örnek: Geminin kaptanı harita üzerinden bulundukları boylamı ve enlemi kontrol etti.
Gazel / Redif (Edebiyat): Divan edebiyatına özgü şiir biçimleri ve uyak düzeniyle ilgili terimlerdir.
Örnek: Edebiyat dersinde öğretmenimiz Fuzuli’nin bir gazelini ve mısra sonlarındaki redifleri inceledi.
Hücre (Biyoloji): Canlıların yapı ve görev birimi olan en küçük temel birimdir.
Örnek: Biyoloji laboratuvarında mikroskop altında bitki hücrelerini inceledik.
2. SÖZCÜKLER ARASI ANLAM İLİŞKİLERİ
A. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler Yazılışları farklı olmasına rağmen aynı kavramı karşılayan sözcüklerdir. Bağlam içinde birbirlerinin yerine kullanılabilirler.
Yaşlı – İhtiyar
Örnek: Mahallemizdeki yaşlı (ihtiyar) çınar ağacı kökünden kurudu.
Kırmızı – Al
Örnek: Manavdaki kırmızı (al) elmalar gören herkesin iştahını kabartıyordu.
Mektep – Okul
Örnek: Çocuklar sabah erken saatlerde okula (mektebe) doğru neşeyle yürüyorlardı.
Karakter – Seciye / Huy
Örnek: İnsanın karakterini (seciyesini) belirleyen en önemli unsur verdiği sözlerdir.
Fakir – Yoksul – Miskin (Arızi durumlar hariç genellikle yoksul/fakir kullanılır)
Örnek: Dernek, köydeki yoksul (fakir) ailelere kış yardımı ulaştırdı.
Nasihat – Öğüt
Örnek: Dedesinin verdiği öğütleri (nasihatleri) kulağına küpe etmişti.
Istırap – Acı – Sızı
Örnek: İçindeki derin ıstırabı (acıyı) kimseyle paylaşmak istemiyordu.
Önemli Sınav Notu (TYT İpucu): Eş anlamlı sözcükler birbirinin yerini genellikle tutsa da her zaman tam birer eş ayna değildir. Özellikle “yakın anlamlı” sözcüklerle karıştırılmamalıdır. Örneğin “yaşlı adam” denir ama “ihtiyar adam” daha nostaljik/edebi durabilir ya da “kara kafa” yerine “siyah kafa” denmez (kara – siyah eş anlamlıdır ancak her yerde birbirinin yerine geçemez).
B. Yakın Anlamlı Sözcükler Aynı kavramı birebir karşılamayan ancak anlam yönünden birbirine çok yaklaşan, aralarında küçük ton farkları bulunan sözcüklerdir.
Olayları yalnızca izlemekle yetinmeyip sürece aktif olarak gözlemci sıfatıyla katılmak gerekir. (İzlemek: Pasif seyir; gözlemlemek: İnceleyerek, dikkatle bakmak)
Yaşanan bu anlaşmazlık iki taraf arasında derin bir dargınlığa yol açtı ama bu durum henüz bir düşmanlığa dönüşmedi. (Dargınlık: Kırgınlık; Düşmanlık: Kin ve hırs barındıran karşıtlık)
C. Karşıt (Zıt) Anlamlı Sözcükler Anlamca birbirinin tam tersi olan kavramları karşılar. Bir sözcüğün olumsuzu onun zıt anlamlısı değildir.
Romanın başında son derece mütevazı bir yaşam süren kahraman, gücü elde ettikten sonra kibirli bir kişiliğe bürünür.
Felsefi metinlerde soyut kabuller üzerinden yola çıkılarak somut toplumsal sorunlara çözümler aranır.
D. Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler Yazılış ve okunuşları aynı, ancak anlamları birbirinden tamamen bağımsız olan sözcüklerdir. Kökleri veya anlamları arasında hiçbir bağ bulunmaz.
Bağın en yaş üzümlerini toplayıp sepetlere doldurdular. (Islak, nemli)
Cumhuriyetin yüzüncü yılına girdiğimiz bu yaşta sanatsal atılımlar hız kazandı. (Ömürden geçen her bir yıl)
Vadinin tabanında kıvrılarak akan çay, köyün tek su kaynağıydı. (Küçük akarsu)
Yorgunluğunu almak için demlenmiş sıcak bir çay söyledi. (İçecek)
E. Genel ve Özel Anlamlı Sözcükler Bir sözcüğün kapsama alanının genişliğine veya darlığına göre belirlenen ilişkidir.
Edebiyat, insanlığın duygu dünyasını yansıtan en güçlü sanat dallarından biridir; özellikle roman, toplumsal dönüşümleri aktarmada ön plana çıkar. (Genelden özele: Sanat > Edebiyat > Roman)
Gül, Türk tasavvuf şiirinde sadece bir çiçek değil, ilahi aşkın simgesi olan bir imge olarak işlenmiştir. (Özelden genele: Gül > Çiçek > İmge)
F. Nicel ve Nitel Anlam
Nicel Anlam: Sayılabilen, ölçülebilen, azlığı veya çokluğu tespit edilebilen özelliklerdir.
Nitel Anlam: Ölçülemeyen, sayılamayan, bir şeyin durumunu ve kalitesini belirten özelliklerdir.
Kitaplığa sığmayan geniş ciltleri alt raftaki yatay bölmeye yerleştirdi. (Nicel: Eni, boyutu ölçülebilir)
Geniş bir vizyona sahip olan mimar, projelerinde geleceğin şehirleşme ihtiyaçlarını dikkate alıyordu. (Nitel: Ölçülemez, tutum/nitelik)
Araştırmacı, konuyu daha derin boyutlarıyla ele almak için yüksek bütçeli bir saha çalışması başlattı. (Yüksek bütçe: Nicel; Derin boyut: Nitel)
3. SÖZ AKTARMALARI VE ANLAM OLAYLARI
A. Ad Aktarması (Mecaz-ı Mürsel) Benzetme amacı güdülmeden; parça-bütün, iç-dış, sanatçı-eser, yer-insan gibi ilişkiler üzerinden bir sözcüğün başka bir sözcük yerine kullanılmasıdır.
Boş zamanlarında sadece Tanpınar’ı okumakla kalmaz, onun cümle yapısını analiz ederdi. (Sanatçı – Eser ilişkisi: Tanpınar’ın kitaplarını/eserlerini)
Çorbanın henüz çok sıcak olduğunu fark etmeyip tabağı bir dikişte bitirdi. (İç – Dış ilişkisi: Tabağın içindeki çorbayı)
Şehirde yapılması planlanan sanayi tesisi için tüm Ankara ayağa kalktı. (Yer – İnsan ilişkisi: Ankara halkı/yöneticileri)
Limana yaklaşan dev yelkenliler, fırtınanın dinmesini beklemek üzere demir attı. (Parça – Bütün ilişkisi: Yelkenli vasıtasıyla geminin tamamı)
B. Deyim Aktarması (Benzetme Yoluyla Anlam Aktarımı)
İnsandan Doğaya Aktarma (Kişileştirme): Rüzgâr, dağ eteklerindeki yaşlı meşe ağaçlarının kulağına bir şeyler fısıldayarak vadiden uzaklaştı.
Doğadan İnsana Aktarma: Her tartışmada aniden gürleyen bu öfkeli adam, aslında kırılgan bir iç dünyasına sahipti.
Doğadan Doğaya Aktarma: Dalgalar, kıyıdaki kayalıkları adeta bir testere gibi kemiriyordu.
Duyular Arası Aktarma: Odayı kaplayan tatlı bir müzik sesi, misafirlerin gerginliğini kısa sürede yatıştırdı. (Tat alma duyusundan işitme duyusuna)
Yazarın keskin kokuları betimlerken kullandığı canlı dil, okurda görsel bir hafıza oluşturuyor. (Dokunma duyusundan koklama duyusuna)
Karşısındaki konuşmacının soğuk ses tonu, salondaki dinleyicilerde bir mesafe hissi yarattı. (Dokunma duyusundan işitme duyusuna)
C. Somutlaştırma ve Soyutlaştırma
Somutlaştırma: Soyut bir kavramın zihinde somut bir nesneymiş gibi canlandırılmasıdır.
Şair, zihninde büyüttüğü yalnızlık duygusunu adeta omzunda taşıdığı ağır bir yük gibi tasvir ediyor. (Soyut “yalnızlık”, somut “yük” olarak ifade edilmiştir)
Zaman, avuçlarımızın arasından kayıp giden ince bir kum gibidir. (Soyut “zaman” kavramı somutlaştırılmıştır)
Soyutlaştırma: Somut anlamlı bir sözcüğün cümle içinde soyut bir anlam kazanmasıdır.
Olayları değerlendirirken kullandığı bu tarafsız yol, onun saygınlığını artırdı. (Somut “yol”, soyut “yöntem/tutum” anlamında)
Projenin başarısı için ekipteki tüm kişilerin yüreğini bu işe koyması gerekiyor. (Somut organ “yürek”, soyut “samimiyet/özveri” anlamında)
D. Dolaylama Tek bir sözcükle anlatılabilecek bir kavramın birden fazla sözcükle kalıplaşmış şekilde ifade edilmesidir.
Ege’nin beyaz altını olarak bilinen pamuk, bu yıl rekor rekolteye ulaştı. (Pamuk yerine “beyaz altın”)
Türk edebiyatının baca yapıtı sayılan bu roman, toplumcu gerçekçi akımın ilk örneğidir. (Başyapıt yerine “baca yapıtı”)
File bekçisi, son dakikadaki kurtarışıyla takımını galibiyete taşıdı. (Kaleci yerine “file bekçisi”)
E. Güzel Adlandırma Olumsuz veya tatsız çağrışımlar yapan durumların daha esnek, nezaketli sözcüklerle ifade edilmesidir.
Yıllardır mücadele ettiği amansız hastalığa yenik düşerek son yolculuğuna uğurlandı. (Öldü yerine “son yolculuğuna uğurlandı”)
Yaşlı adam, hayatının son döneminde görme engelli bireyler için sesli kitap projelerinde gönüllü oldu. (Kör yerine “görme engelli”)
F. Yansıma Sözcükler Doğadaki canlı veya cansız varlıkların çıkardığı seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklerdir.
Gece boyunca derenin şırıltısı ve rüzgârın pencerelerdeki uğultusu dışında hiçbir ses duyulmuyordu.
Sobada çıtırdayan odunların ısısı, soğuk odayı kısa sürede yaşanılır kıldı.
Not: Güneşin parıltısı veya ışığın ışıl ışıl görünmesi ses içermediği için yansıma değildir; görsel algıdır.
1. ANLAM İLİŞKİLERİNE GÖRE CÜMLELER
A. Neden-Sonuç (Gerekçeli) Cümleleri Eylemin gerçekleşme sebebinin geçmişte veya şu anda tamamlanmış somut bir nedene dayandığı cümlelerdir. “Hangi gerekçeyle / Neden?” sorusuna yanıt verir. Neden ve sonuç durumlarının her ikisi de gerçekleşmiştir.
Arşivdeki tarihi belgelerin dijital ortama aktarılması geciktiği için araştırmacılar saha çalışmasının ikinci etabına bir türlü başlayamadı. (Eylemin gecikmesi gerekçedir, başlanamaması sonuçtur; iki durum da gerçekleşmiştir.)
Metin genelinde kullanılan ağır terimler ve girift cümle yapısı, okurun eserle kurduğu duygusal bağı zayıflatıyor.
B. Amaç-Sonuç Cümleleri Bir eylemin hangi hedefe veya niyete ulaşmak üzere yapıldığını belirten cümlelerdir. Eylemin ulaşmak istediği “amaç” henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir.
Sanatçı, Doğu ve Batı müzik unsurlarını sentezleyerek evrensel bir tını yakalamak amacıyla son albümünde geleneksel çalgılara geniş yer verdi. (Evrensel tını yakalamak hedeflenen amaçtır, ulaşılıp ulaşılamadığı henüz kesin değildir.)
Yazılı kültürün genç kuşaklar arasındaki etkisini artırmak üzere Türkiye genelinde kütüphane odaklı bir okuma hareketi başlatıldı.
C. Koşul-Sonuç (Şart) Cümleleri Bir durumun veya eylemin gerçekleşmesinin, önceden belirlenen başka bir durumun gerçekleşmesine bağlandığı cümlelerdir.
Bir eleştirmen, incelediği esere kendi kişisel beğenilerini karıştırmadığı sürece metnin gerçek değerini ortaya koyabilir. (Tarafsız olma koşuluna bağlıdır.)
Romanın olay örgüsü ne kadar karmaşık tasarlanırsa tasarlansın, karakter analizleri sağlam yazılmadığı takdirde yapıt kalıcı olamaz.
2. ANLATIM KAVRAMLARI VE NİTELİKLERİ
A. Nesnel (Objektif) Anlatım Kişiden kişiye değişmeyen, kanıtlanabilir, duygu ve kişisel yorum içermeyen ifadedir.
Makalede sunulan istatistiki verilere göre, son on yıl içinde dijital dergi abonelikleri %45 oranında artış göstermiştir.
Şair, ilk şiir kitabını 1984 yılında yayımlamış ve bu eserde toplam otuz iki serbest nazım örneğine yer vermiştir.
B. Öznel (Subjektif) Anlatım Kişisel beğenileri, değer yargılarını veya hisleri barındıran; kanıtlanabilirlik niteliği taşımayan cümlelerdir.
Yazarın son romanındaki betimlemeler, okuru büyüleyici bir masal evrenine sürükleyen eşsiz bir derinliğe sahip.
Sergide yer alan tablolar arasındaki bu renk geçişleri, izleyicide unutulmaz bir hayranlık duygusu uyandırıyor.
C. Doğrudan Anlatım Bir başkasına ait sözün hiç değiştirilmeden, tırnak içinde veya virgülle ayırarak aynen aktarılmasıdır.
Tanpınar, “Şiir, dil içinde bir gizli dil kurma sanatıdır.” diyerek özgün anlatımın önemini vurgular.
Yönetmen, son söyleşisinde genç sinemacılara sabırlı olmalarını öğütledi ve “Hikâyenizi aceleye getirmeyin.” dedi.
D. Dolaylı Anlatım Bir başkasının söylediği sözün, anlam değişikliği yaratılmadan kurgusal olarak üçüncü kişi ağzından (kendi cümlelerimizle) ifade edilmesidir.
Eleştirmen, yazarın son kitabında toplumsal sorunları işlerken tarafsız bir tutum takındığını belirtti.
Bilim insanı, yapılan deneylerin iklim değişikliğiyle ilgili var olan teorileri doğruladığını dile getirdi.
3. İÇERİK VEYA ÜSLUP (BİÇEM) CÜMLELERİ
A. İçerik (Konu) Cümleleri Eserde neyin anlatıldığını, konunun ne olduğunu belirten cümlelerdir. “Eser neyi anlatıyor?” sorusunun karşılığıdır.
Roman, 1. Dünya Savaşı yıllarında Anadolu’nun ücra bir köyünde yaşam mücadelesi veren bir ailenin içsel çatışmalarını ele alıyor.
Şair, bu kitabındaki şiirlerinde yalnızlık, yabancılaşma ve şehir hayatının birey üzerindeki zihinsel baskılarını işliyor.
B. Üslup (Biçem) Cümleleri Eserin nasıl anlatıldığını; yazarın dilini, kelime seçimini, cümle yapısını, anlatım tekniğini belirten cümlelerdir. “Nasıl anlatılmış?” sorusunun yanıtıdır.
Yazar, devrik cümleler ve yerel ağız ögeleriyle desteklediği akıcı dili sayesinde okuma temposunu sürekli yüksek tutuyor.
Şiirdeki yoğun aliterasyonlar ve imgesel çağrışımlar, metne ritmik ve karanlık bir atmosfer kazandırmış.
4. DUYGU, DÜŞÜNCE VE YORUM CÜMLELERİ
A. Örtülü Anlam Cümlede açıkça söylenmediği hâlde, kullanılan bazı anahtar kelimelerden veya cümlenin yapısından çıkarılabilen ikincil anlamlardır.
Bu yılki edebiyat sempozyumuna yine roman yazarlarının ilgisi daha yoğundu. (Örtülü anlam: Sempozyum daha önce de yapılmıştır ve önceki yıllarda da roman yazarlarının ilgisi yüksek olmuştur.)
Sergideki tablolardan sadece sonuncusu koleksiyonerlerin dikkatini çekebildi. (Örtülü anlam: Diğer tablolar koleksiyonerlerin dikkatini çekmemiştir.)
B. Varsayım Gerçekleşmemiş bir olayı, durumu veya ihtimali bir an için gerçekleşmiş kabul ederek onun üzerinden fikir yürütmektir. (Farz et ki, diyelim ki, tut ki, kabul edelim ki)
Tut ki hazırladığın bu araştırma projesi fon desteği alamadı, alternatif bir çalışma planın var mı?
Diyelim ki bu akşamki oyun kapalı gişe oynadı ve aradığın bileti bulamadın; ne yapacaksın?
C. Olasılık (İhtimal) ve Tahmin Bir durumun gerçekleşme veya gerçekleşmeme imkânını ifade etmektir. Tahmin ise akla, tecrübelere veya belirtilere dayanarak bir durumu önceden sezme işidir.
Gece başlayan yoğun sis sebebiyle sabahki uçak seferleri iptal edilebilir. (İhtimal)
Gökyüzündeki bu koyu bulutlara bakılırsa akşama doğru şiddetli bir yağmur bastıracak. (Kanıta dayalı tahmin)
D. Ön Yargı (Peşin Hüküm) Bir kişi, durum veya eser hakkında henüz sonuç veya süreç tamamlanmadan önceden verilmiş olumlu ya da olumsuz nihai karardır.
İlk kitabındaki zayıf kurgudan sonra bu yazarın yeni romanının da okurda hiçbir karşılık bulmayacağından eminim. (Olumsuz ön yargı)
Bu kadro ile yola çıkan bir tiyatro ekibinin sezona damga vuracak bir oyun çıkaracağından hiç şüphem yok. (Olumlu ön yargı)
E. Eleştiri ve Öz Eleştiri Bir eserin, kişinin veya durumun olumlu/olumsuz yönlerini ortaya koyma işidir. Öz eleştiri ise kişinin kendi tutum ve davranışlarını değerlendirmesidir.
Romanın karakter analizleri oldukça başarılı olsa da olay akışındaki zamansal kopukluklar okurun odaklanmasını zorlaştırıyor. (Eleştiri)
Yazarlık kariyerimin ilk yıllarında dilin inceliklerine yeterince özen göstermediğimi ve aceleci davrandığımı kabul etmeliyim. (Öz eleştiri)
F. Kanıksama ve Yadırgama
Kanıksama: Çok tekrarlanan bir duruma alışmak, kabullenmek, artık tepki veremez hâle gelmektir.
Yadırgama: Bir durumu garipsemek, kendine veya ortama yabancı bulmaktır.
Şehirdeki bitmek bilmeyen bu trafik gürültüsüne ve kargaşaya artık hiçbirimiz tepki göstermiyoruz. (Kanıksama)
Yıllardır Türkçeyi son derece akıcı konuşan bir akademisyenin sunumunda bu kadar basit anlatım bozuklukları yapmasını kabul edemiyorum. (Yadırgama)
G. Hayıflanma ve Pişmanlık
Hayıflanma: Yapılmayan, kaçırılan bir fırsat veya durum için kendi kendine üzülmektir.
Pişmanlık: Yapılan bir davranış veya alınan bir karar sonucunda duyulan üzüntüdür.
Gençlik yıllarımda zihnim henüz tazeyken o Klasik Doğu metinlerini okuyup notlar almamışım. (Hayıflanma – yapılmayan eylem için)
Son toplantıda eleştirmenin üzerine bu kadar sert gidip onu herkesin içinde kırmamalıydım. (Pişmanlık – yapılan eylem için)
H. Sitem ve Yakınma (Şikâyet)
Sitem: Bir kişinin üzüntüsünü, kırgınlığını doğrudan o kişinin yüzüne/kendisine söylemesidir.
Yakınma: Bir durumdan veya kişiden duyulan rahatsızlığı üçüncü bir kişiye/başkasına şikâyet etmektir.
İstanbul’a kadar gelip de bunca yıllık dostunu bir çay içimi olsun aramaman beni gerçekten kırdı. (Sitem – doğrudan ilgili kişiye)
Gençler artık derinlikli metinler okumak yerine sosyal medyadaki yüzeysel içeriklerle vakit öldürüyor. (Yakınma – genelleştirilmiş şikâyet)
I. Küçümseme ve Azımsama
Küçümseme: Bir kişiye, fikre veya duruma değer vermemek, onu aşağılamak veya nitelikçe yetersiz görmektir.
Azımsama: Bir şeyin miktarını, sayısını veya ölçüsünü yetersiz bulmak, az görmektir.
İki sayfalık yüzeysel bir makale yazarak kendisini dil bilimi uzmanı ilan etmeye çalışıyor. (Küçümseme – nitelikçe değersiz bulma)
Bu kadar geniş kapsamlı ve aylar sürecek bir saha araştırması için ayırdığınız bütçe sadece bu kadarcık mı? (Azımsama – nicelikçe/miktar olarak az bulma)
J. Aşamalı Durum Bir olayın, olgunun veya durumun zamana bağlı olarak kademeli bir şekilde olumlu ya da olumsuz yönde değiştiğini ifade eden cümlelerdir.
Son yıllarda atılan doğru adımlarla birlikte ülkedeki okuma oranları günden güne artış gösteriyor.
Hastanın genel sağlık tablosu, uygulanan yeni tedavi yöntemiyle birlikte giderek iyileşiyor.
1. PARAGRAFIN MİMARİSİ VE YAPISI
Paragraf, tek bir düşünce etrafında kümelenmiş cümleler topluluğudur. Cümleler arasındaki mantıksal ve anlamsal bağlar, metnin yapısal bütünlüğünü sağlar.
A. Paragrafın Konusu ve Başlığı
Metinde üzerinde durulan, hakkında söz söylenen düşünce, olay veya durumdur. “Yazar metinde ne anlatıyor?” sorusuna verilen en yalın yanıttır. Konu tespit edilirken sınırları daraltılmış anahtar kavramlara odaklanılmalıdır.
Metin: Son yıllarda yapılan araştırmalar, şehir yaşamının getirdiği gürültü kirliliğinin sadece işitme sağlığını değil, bireylerin karar alma mekanizmalarını ve odaklanma sürelerini de doğrudan etkilediğini gösteriyor. Doğa seslerinden uzaklaşan insan zihni, sürekli bir alarm durumunda kalarak zihinsel yorgunluğu hızlandırıyor.
Konusu: Şehir hayatındaki gürültü kirliliğinin insan zihni ve karar alma süreçleri üzerindeki olumsuz etkileri.
B. Paragrafın Ana Düşüncesi (Ana Fikir)
Yazarın metni yazma amacıdır; okura vermek istediği temel mesaj veya kanıtlamaya çalıştığı ana yargıdır. “Yazar bu metni hangi amaçla yazdı, bana neyi benimsetmek istiyor?” sorusunun cevabıdır. Genellikle giriş veya sonuç cümlelerinde yoğunlaşsa da kimi zaman metnin geneline sindirilebilir.
Metin: Sanatçı, yaşadığı çağın tanığı olmak zorunda değildir; ancak çağının ruhundan tamamen bağımsız bir eser de ortaya koyamaz. En bireysel iç dünyasını anlatan bir şair bile kullandığı dilin tarihsel birikimiyle toplumsal hafızaya temas eder. Dolayısıyla sanatın tamamen özerk ve toplumdan izole olduğunu iddia etmek, dilin doğasına aykırıdır.
Ana Düşüncesi: Sanat, bireysel bir nitelik taşısa dahi dil ve tarihsel birikim gereği toplumsal gerçeklikten tamamen soyutlanamaz.
C. Akışı Bozan Cümle
Paragrafı oluşturan cümleler aynı konunun farklı boyutlarını anlatır. Araya giren, konunun farklı bir yönüne temas eden veya farklı bir bakış açısına geçen cümle metnin anlam akışını bozar.
Metin:
I. Türk edebiyatında roman türünün gelişimi, Batılılaşma hareketleriyle paralellik gösterir.
II. Tazminat Dönemi yazarları, Fransız edebiyatından yaptıkları çevirilerle ilk anlatı örneklerini sunmuşlardır.
III. Çeviri eserlerin ardından gelen ilk yerli denemeler, teknik bakımdan birtakım kusurlar barındırmaktadır.
IV. Fransız İhtilali, tüm dünyada olduğu gibi Osmanlı aydınları arasında da hürriyet fikirlerinin yayılmasını sağlamıştır.
V. Buna rağmen Servet-i Fünûn Dönemi’ne gelindiğinde roman tekniği Batılı standartlara oldukça yaklaşmıştır.
Akışı Bozan Cümle: IV. cümle (Diğer tüm cümleler roman türünün teknik ve edebi gelişimini işlerken IV. cümle doğrudan siyasi/tarihsel bir olguya geçiş yapmıştır.)
D. Paragrafı İkiye Bölme
Bir metinde ana konu değişmese bile, konunun farklı bir yönüne, boyutuna veya yeni bir aşamasına geçildiğinde yeni bir paragraf başlatılmalıdır.
Metin:
I. Kahve, 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı coğrafyasında sosyal hayatın merkezine yerleşen önemli bir içecektir.
II. Kısa sürede açılan kahvehaneler, sadece içecek tüketilen yerler değil; edebiyatçıların, bürokratların buluştuğu birer kültür mekânı olmuştur.
III. Bu mekânlarda yapılan sohbetler ve okunan şiirler, şehir kültürünün şekillenmesinde büyük rol oynamıştır.
IV. Günümüzde ise kahve üretimi, küresel iklim değişikliğinin getirdiği kuraklık riskiyle karşı karşıyadır.
V. Özellikle Brezilya ve Kolombiya’daki üretim rekoltesinin düşmesi, dünya piyasalarındaki kahve fiyatlarını doğrudan etkilemektedir.
İkinci Paragrafın Başlangıcı: IV. cümle (İlk üç cümle kahvenin tarihsel ve sosyokültürel boyutunu anlatırken IV. cümleden itibaren küresel üretim ve ekonomi boyutuna geçilmiştir.)
2. ANLATIM BİÇİMLERİ
Yazarın duygu, düşünce veya olayları aktarırken tercih ettiği temel anlatım yoludur.
A. Açıklayıcı Anlatım (Açıklama)
Okura bilgi vermek, bir konuyu öğretmek veya aydınlatmak amacıyla kullanılır. Nesnel ve sade bir dil hâkimdir.
Yapay zekâ sistemlerinde kullanılan derin öğrenme algoritmaları, insan beynindeki nöron ağlarının çalışma prensibini model alır. Katmanlı veri işleme mimarisi sayesinde sistem, ham veriyi analiz ederek kendi kendine öğrenme sürecini gerçekleştirir. Bu süreçte insan müdahalesine duyulan ihtiyaç minimuma iner.
B. Tartışmacı Anlatım (Tartışma)
Okurun yerleşik bir kanısını, düşüncesini değiştirmek ve kendi görüşünü doğrulamak amacıyla yazılır. Yazar, savunulan görüşe karşı çıkarak soru-cevap veya eleştirel bir üslup benimser.
Şiirin günümüzde etkisini kaybettiğini, artık kimsenin şiir okumadığını iddia ediyorlar. Peki, dijital platformlarda her gün paylaşılan binlerce dize neyin göstergesi? Şiir biçim değiştirmiş olabilir ama insan ruhundaki karşılığını hiçbir zaman kaybetmemiştir. Okur profili değişti diye bir türün yok olduğunu ileri sürmek yüzeysel bir yaklaşımdır.
C. Öyküleyici Anlatım (Öyküleme)
Olay, kişi, yer ve zaman ögelerine dayanarak bir sürecin hareket hâlinde (zaman akışı içinde) aktarılmasıdır.
Yağmurun şiddetini artırdığı saatlerde istasyona vardı. Islak biletini cebinden çıkarıp görevliye gösterdi ve hızlı adımlarla üçüncü perona doğru ilerledi. Trenin düdüğü uzaktan duyulduğunda valizini kavrayıp vagonun merdivenlerine tırmandı.
D. Betimleyici Anlatım (Betimleme / Tasvir)
Varlıkları, nesneleri veya mekânları okurun zihninde görsel bir imge oluşturacak şekilde ayırt edici nitelikleriyle resmetme işidir. Hareketten ziyade durum ve görünüş ön plandadır.
Vadinin tabanında, etrafı sarp kayalıklarla çevrili kiremit çatılı tek katlı ahşap evler sıralanmıştı. Evlerin ahşap pencerelerinden sarkan mor sardunyalar, gri taş duvarlara neşeli bir renk katıyordu. Havanın nemli serinliği, çam kokusuyla birleşerek vadiye yayılıyordu.
3. DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME YOLLARI
Anlatım biçimlerini desteklemek, düşünceyi somutlaştırmak, inandırıcılığı artırmak ve okuru ikna etmek için kullanılan yardımcı yöntemlerdir.
| Yöntem | Amacı | Ayırt Edici Özelliği |
| Tanımlama | Kavramın sınırlarını çizmek | “Bu nedir?” sorusuna yanıt verir. (-dır/-dir biter) |
| Örnekleme | Düşünceyi somutlaştırmak | Soyut fikri somut isim/eser/olaylarla destekler. |
| Tanık Gösterme | İnandırıcılığı pekiştirmek | Alanında uzman birinin görüşünü ve adını aktarır. |
| Karşılaştırma | Benzerlik/farklılıkları sunmak | “En, daha, ise, oysa” gibi kıyas ögeleri barındırır. |
| Sayısal Veri | Güvenilirlik sağlamak | İstatistik, anket, veri ve rakamsal ifadelere dayanır. |
| Benzetme | Kavramı anlaşılır kılmak | Zayıf olanı güçlü olana benzeterek anlatır. |
Tanımlama Örneği: Biyografi; edebiyat, sanat, bilim gibi alanlarda iz bırakmış kişilerin yaşamlarını, eserlerini ve dönemlerini belgelere dayanarak tarafsız bir gözle aktaran öğretici bir yazı türüdür.
Örnekleme Örneği: Edebiyatımızda mekânı sadece bir fon olarak kullanmayıp onu kahramanların ruh hâliyle bütünleştiren yetkin yazarlarımız vardır. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Huzur” romanındaki Mümtaz ile İstanbul sokakları arasındaki bağ veya Peyami Safa’nın “Dokuzuncu Hariciye Koğuşu”ndaki hastane koridorları bu durumun somut göstergesidir.
Tanık Gösterme Örneği: Gerçek bir okuma eylemi, pasif bir kabullenme değil; metinle kurulan aktif bir diyalogdur. Nitekim Montaigne de bu durumu destekler biçimde, “Kitaplarla kurulan dostluk, diğer bütün dostluklardan daha karşılıksız ve derin bir zihinsel ortaklıktır.” der.
Karşılaştırma Örneği: Klasik roman kurgusunda olaylar kronolojik bir sıra takip ederken modern romanda zaman algısı kırılarak iç konuşma ve bilinç akışı teknikleriyle zihinsel bir zaman yaratılır.
Sayısal Verilerden Yararlanma Örneği: Yenilenebilir enerji kaynaklarının toplam elektrik üretimindeki payı geçen yıl %34 seviyesindeyken, rüzgâr ve güneş santrallerine yapılan yeni yatırımlarla bu oran bu yılın ilk çeyreğinde %41’e yükselmiştir.
4. PARAGRAFTA ANLATIM NİTELİKLERİ
ÖSYM’nin paragraf sorularının seçeneklerinde sıkça kullandığı temel edebi ilkelerdir:
Açıklık: Metnin hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak şekilde tek bir anlam ifade etmesidir. Anlatım bozukluğu veya karmaşık ifadeler barındırmaz.
Duruluk: Metinde gereksiz sözcük bulunmamasıdır. Bir sözcük çıkarıldığında cümlenin anlamında daralma veya bozulma olmuyorsa o sözcük gereksizdir.
Yalınlık (Sadelik): Sanatlı söyleyişlerden, mecazlardan, süslü ve gösterişli ifadelerden uzak durulmasıdır.
Akıcılık: Metnin ses ve ritim bakımından takılmadan, kolayca okunabilmesidir.
Özgünlük: Anlatımın taklit olmaması; kendine has, benzersiz bir üslup barındırmasıdır.
Özlülük (Yoğunluk): Az sözle çok şey anlatabilme niteliğidir. (Atasözleri ve özdeyişler özlü anlatıma örnektir.)
Evrensellik: Eserin tüm insanlığı ilgilendiren ortak tema ve değerleri (aşk, ölüm, adalet) işlemesidir.
Yerellik (Ulusallık): Eserin sadece ait olduğu toplumun kültürünü, değerlerini ve yaşam tarzını yansıtmasıdır.
5. ANLATICI BAKIŞ AÇILARI
Metindeki olayların okura aktarılırken hangi konum ve yetki seviyesinden sunulduğudur.
İlahi (Hâkim / Tanrısal) Bakış Açısı: Anlatıcı, olayların öncesini, sonrasını ve kahramanların zihninden geçen tüm duygu ile düşünceleri bilir. Üçüncü kişi ağzıyla (“o / onlar”) anlatılır.
Örnek: Ahmet, salona girdiğinde içindeki o eski korkunun yeniden uyandığını hissetti. Karşısındaki adamın durumdan şüphelenip şüphelenmediğini düşünüyor, bir yandan da yapacağı hamlenin kendisini felakete götüreceğini gayet iyi biliyordu.
Kahraman Bakış Açısı: Anlatıcı, olayların bizzat içinde yer alan ana veya yardımcı karakterlerden biridir. Birinci kişi ağzıyla (“ben / biz”) anlatılır.
Örnek: Kapıyı çaldığımda kalbimin ritmi hızlanmıştı. Cevap alamayınca anahtarı kilide sokup yavaşça çevirdim; içeride beni neyin beklediğini bilmiyordum.
Gözlemci Bakış Açısı: Anlatıcı, bir kamera tarafsızlığıyla sadece dışarıdan görülebilen ve duyulabilen olayları aktarır. Karakterlerin zihinsel süreçlerini veya hislerini bilmez.
Örnek: Adam masadaki bardağı eline aldı, birkaç saniye pencereden dışarı baktı ve bardağı yerine bırakıp ceketini alarak dışarı çıktı.
1. ANLAMA DAYALI (ANLAMSAL) BOZUKLUKLAR
A. Gereksiz Sözcük Kullanımı (Duruluk İlkesine Aykırılık)
Bir cümlede aynı anlama gelen sözcüklerin veya eklerin bir arada kullanılması ya da bir sözcüğün anlamının zaten başka bir sözcük içinde bulunması durumudur. Cümleden çıkarıldığında anlamda daralma veya bozulma olmuyorsa o sözcük gereksizdir.
Eş Anlamlı Sözcüklerin Bir Arada Kullanımı:
Yanlış: Kurumumuzda çalışan tüm personelin gizli ve saklı kalmış yeteneklerini ortaya çıkarmayı hedefliyoruz.
Düzeltme: “Gizli” ve “saklı” eş anlamlıdır; biri cümleden çıkarılmalıdır.
Sözcüğün Anlamının Diğer Sözcükte Bulunması:
Yanlış: İki ülke arasında imzalanan bu barış anlaşması karşılıklı olarak taahhüt edilen esaslara dayanıyor.
Düzeltme: “Anlaşma” zaten karşılıklı yapılan bir eylemdir; “karşılıklı” sözcüğü çıkarılmalıdır.
Yanlış: Kulağıma fısıldayarak alçak sesle söylediği cümleleri anlamakta güçlük çekiyordum.
Düzeltme: “Fısıldamak” zaten alçak sesle yapılır; “alçak sesle” ifadesi gereksizdir.
B. Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması
Ses veya anlam bakımından birbirine benzeyen ancak farklı kavramları karşılayan sözcüklerin karıştırılmasıdır.
Sık Karıştırılan Sözcük Çiftleri ve Örnekleri:
Yanlış: Bu bölgedeki sanayi tesislerinin sayısı arttıkça çevre kirliliği riski de büyümeye başladı.
Düzeltme: Risk “büyümez”, artar.
Yanlış: Okul yönetiminin aldığı bu yeni kararlar, öğrenciler arasındaki iletişimin kopyalanmasına etken oldu.
Düzeltme: “Etken” (faktör) yerine eylemin sebebi anlamında neden / sebep kullanılmalıdır.
Yanlış: Yazarın son yapıtındaki bu özgün yaklaşım, genç edebiyatçıların ufkunu genişletmeye yol açtı.
Düzeltme: “Yol açmak” olumsuz durumlar için kullanılır. Olumlu durumlarda sağladı / vesile oldu denmelidir.
Yanlış: Fiyatlar çok pahalı olduğu için tüketiciler temel gıda maddelerini almakta zorlanıyor.
Düzeltme: Fiyat pahalı olmaz; yüksek olur. (Pahalı olan malın kendisidir.)
C. Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması (Söz Dizimi Hataları)
Bir sözcüğün cümlenin akışı içinde bulunması gereken yerden farklı bir yere konulması, cümlenin kastettiği anlamın dışında mantıksız veya yanlış bir anlamın doğmasına yol açar.
Yanlış: Yeni durağa varmıştım ki otobüs hareket etti.
Düzeltme: Durağa yeni varmıştım ki otobüs hareket etti. (İlk cümlede durağın yeni olduğu anlamı çıkmaktadır.)
Yanlış: İzinsiz inşaata giren işçiler hakkında yasal işlem başlatıldı.
Düzeltme: İnşaata izinsiz giren işçiler hakkında yasal işlem başlatıldı. (İnşaat mı izinsiz, girmek mi?)
Yanlış: Bu kurulda alınan kararlar izleyenlerin zihninde ağrısız başın belaya girmesi olarak yorumlandı.
Düzeltme: Kararlar, izleyenlerin zihninde başın ağrısız belaya girmesi…
D. Anlamca Çelişen Sözcüklerin Bir Arada Kullanılması
Bir cümlede kesinlik bildiren ifadeler ile ihtimal, olasılık veya yaklaşık ifade eden sözcüklerin aynı yargı içinde yer alması durumudur.
Yanlış: Eminim siz ki bu zorlu projeyi zamanında teslim edebiliriz sanıyorum. (Eminim – sanıyorum çelişkisi)
Yanlış: Şüphesiz onun bu başarıda yaklaşık %80 oranında katkısı vardır. (Şüphesiz – yaklaşık çelişkisi)
Yanlış: Kapının önünde bekleyen kalabalık tam olarak beş yüz civarında insandan oluşuyordu. (Tam – civarında çelişkisi)
E. Mantık ve Sıralama Hataları
Cümlede sunulan durumların önem sırasına göre dizilmemesi veya mantık açısından imkânsız/ters durumların ifade edilmesidir.
Yanlış: Bırakın bir makale yazmayı, daha basit bir dilekçe bile yazamaz.
Düzeltme: Bırakın bir dilekçe yazmayı, makale bile yazamaz. (Önem ve zorluk derecesi ters sıralanmıştır.)
Yanlış: Bu ameliyat yapılmazsa hasta ölebilir, hatta sakat kalabilir.
Düzeltme: …sakat kalabilir, hatta ölebilir. (Ölüm, sakat kalmaktan daha ağır bir sonuç olduğu için sonda yer almalıdır.)
F. Anlam Bulanıklığı (Açıklık İlkesine Aykırılık)
Zamir eksikliği ya da noktalama işareti eksikliği nedeniyle cümlenin iki farklı anlama gelebilecek şekilde kurgulanmasıdır.
Zamir Eksikliği:
Yanlış: Yarışmada birinci olduğuna çok sevindim. (Senin birinci olduğuna mı, onun birinci olduğuna mı?)
Düzeltme: Senin yarışmada birinci olduğuna çok sevindim.
Noktalama Eksikliği:
Yanlış: Olayı gören yaşlı kadına bakarak polise haber verdi. (Yaşlı bir kadın mı birine baktı, yoksa biri yaşlı kadına mı baktı?)
Düzeltme: Olayı gören yaşlı, kadına bakarak polise haber verdi.
G. Deyim ve Atasözü Yanlışları
Deyimler ve atasözleri kalıplaşmış ifadelerdir. Kelimelerinin değiştirilmesi veya anlamına uygun olmayan bağlamlarda kullanılması anlatım bozukluğu yaratır.
Yanlış: Sevincinden etekleri tutuşmuş, ne yapacağını bilemiyordu.
Düzeltme: “Etekleri tutuşmak” telaş/korku durumları içindir. Sevinç için etekleri zil çalmak kullanılmalıdır.
Yanlış: Yaşanan bu olay karşısında patron bardağı taşıran son damla oldu.
Düzeltme: Kalıp “bardağı taşıran son damla” bir insan için değil, olay/durum için söylenir.
